የኢትዮጵያ ትሪቡን

እንቁጣጣሽ  ·  ዘመነ ሉቃስ ፳፻፲፱

እንኳን ከዘመነ ማርቆስ ወደ ዘመነ ሉቃስ አሸጋገረን

የልዑል ኤርሚያስ ሣህለ ሥላሴ ኃይለ ሥላሴ የአዲስ ዓመት መልእክት  ·  ፳፻፲፱ ዘመነ ሉቃስ ወንጌላዊ

የኢትዮጵያ ትሪቡን የልዑል ኤርሚያስ ሣህለ ሥላሴ ኃይለ ሥላሴን — የኢትዮጵያ ዘውድ ምክር ቤት ፕሬዚዳንት — የ፳፻፲፱ ዓ.ም. (ዘመነ ሉቃስ) የአዲስ ዓመት መልእክት ሙሉ በሙሉ ለንባብ አብቅቷል።

በዓለም ዙርያ ለምትገኙ ክቡራን እና ክቡራት የውድ ሀገራችን ኢትዮጵያ ልጆች በሙሉ እንኳን ከ፳፻፲፰ ዘመነ ማርቆስ ወደ ፳፻፲፱ ዘመነ ሉቃስ አሸጋገረን። እንደ አምናው በዘንድሮም ዘመን መለወጫን በምናከብርበት ጊዜ ኢትዮጵያ እና ወገኖቻችን ኢትዮጵያውያን የምንመኛቸው ብዙ ነገሮች አሉ። ዘመን በዘመን ሲተካ ወደሗላ ስንመለከት በአለፈው ዓመት በስኬት የፈጸምናቸው ድርጊቶች ሊያስደስቱንና ያልተሳኩልንንም ስናስብ ትምህርት እንዲሆኑን ይገባል። ያለፍናቸው የደስታ እና የሐዘን፥ የስራ እና የእረፍት፥ የምኞት እና የስኬት፥ ግዜዎችን እያስተዋልን ፈጣሪ አምላክን ማመስገን ይገባል። የእንቁጣጣሽ በዓል መሰረቱ ታላቋ ማክዳ ንግሥተ ሳባ ከእየሩሳሌም በተመለሰችበት ግዜ መሳፍንቶቿ “እንኳን በደህና ተመለሽ” ለማለት የእንቁ እና የከበሩ ጌጣጌጥ በስጦታ ስለ ሰጥዋት ነው። ይህ የዘመን መለወጫ በዓል እና የዓመታት፥ የወራት፥ የቀናት፥ የሰዓት፥ አቆጣጠራችን ከጥንት አባቶቻችን ሲወርድ ሲዋረድ የመጣ የሚያኮራ ልዩ ባሕላችን ነው። የኢትዮጵያዊነት ልዩ ኩራታችን ነው። ለዚህም ሁሉ የሚያኮራን እና ስማችንን ለሚያስጠራ ልዩ የሆነ የአገር ባሕል እና ሥርዓት አባቶቻችንና እናቶቻችንን ከሁሉም በላይ ፈጣሪን ማመስግን ተገቢ ነው።

ዘመን ሲለዋጥ ያለፈውን በማጤን እና አምላክን በማመስገን፥ የሚመጣውንም በተስፋ እና በጸሎት መቀበል የቆየ ልማዳችን ነው።

ዘመን ሲለዋጥ ያለፈውን በማጤን እና አምላክን በማመስገን፥ የሚመጣውንም በተስፋ እና በጸሎት መቀበል የቆየ ልማዳችን ነው። ከሁሉም በላይ በዚህ በአዲሱ ዓመት ለአገራችን እና ለሕዝባችን ሰላምን እንዲያወርድልን እግዚአብሔርን መለመን ተገቢ ነው። ጦርነት መከፋፈል እና ችግር እጅ ለ እጅ ተያይዘው በኢትዮጵያ ምድር ለበርካታ ዘመናት እምባ እንድናፈስ እና በስደት እንድንበተን አድርጎናል። ይህ እንዲቆም ሰላሙን ፍቅሩን አንድነቱን እና በረከቱን ፈጣሪ እንዲመልስልን መለመን ይገባናል። የዓለም ሰላም በደፈረሰበት እና የኑሮ ውድነት ባየለበት በዚህ አስቸጋሪ ግዜ ከኛ በባሰ ሁነታ ላይ ላሉ ሰዎች በቻሉት መጠን መርዳት ሀለዚያም በጸሎት እና በሐሳብ መደገፍ የሁላችንም ተግባር መሆን ይገባዋል።

ይህ አዲስ ዓመት ለአገራችን ለኢትዮጵያ እና ለልጆቿ እንዲሁም ለመላው ዓለም የሰላም የጤንነት የመታደስ ያድርግልን። ዘመነ ሉቃስ ፳፻፲፱ ዓመተ ምህረትን ልዑል እግዚአብሔር ይባርክልን ለዓመት ዓመት ያድርሰን።

— ልዑል ኤርሚያስ ሣህለ ሥላሴ ኃይለ ሥላሴ

የኢትዮጵያ ዘውድ ምክር ቤት ፕሬዚዳንት

በኢትዮጵያ ትሪቡን የታተመ  ·  እንቁጣጣሽ ዘመነ ሉቃስ ፳፻፲፱

የኢትዮጵያ ምሁራን ከወዴት አላችሁ…?

በሙሉዓለም ገ/መድኀን

በቀደመው ክፍል አንድ ጽሑፍ፣ ‹‹የኢትዮጵያ ምሁራን ከወዴት አላችሁ…?›› ስንል የምሁራን ክህደት፦ ከዝምታ እና ምንግዴለሽነት እስከ የአዕምሮ ዝሙት ለመፈተሸ ሞክረናል፡፡ ምሁር ማለት ማኅበራዊ ኃላፊነት ያለበት ብቻም ሳይሆን የዚያ ማኅበረሰብ ሕሊና ጭምር እንደሆነ አውስተናል፡፡

ግፍ ሲፈጸም፣ አገር ስትበታተን እና ሕዝብ ሲሰቃይ፣ ‹‹እኔ ከፖለቲካ ነጻ ነኝ›› ማለት፣ ራሱን የቻለ የፖለቲካ ምርጫ ሲሆን፣ ትርጉሙም ‹‹ከአውዳሚነት ጋር ማበር›› እንደሆነ አመላክተናል፡፡ በአሁናዊ ምሳሌ ‹‹እኔ ከፖለቲካ ነጻ ነኝ›› ማለት፣ ከኦሕዴድ አገር አፍራሽነት ጎን መሰለፍ እንደማለት መሆኑን እያስታወስን ሦስተኛውን ክፍል እንዲህ እንዘልቃለን፦

በማኅበረሰባዊ እና በፖለቲካ ኃልዮቶች ትንተና መሠረት፣ የምሁራን ዝምታ/ምንግዴለሽነት አልያም ለአገዛዝ ማደር የኅብረተሰቡን የዕውቀት መጠቆሚያ በማሳሳት፣ ስሁት ንቃተ-ሕሊና እንዲስፋፋ ያደርጋል። በዚህም ምክንያት፣ ሕዝቡ እውነትን ከሐሰት፣ ስትራቴጂካዊ ስህተትን ከትክክለኛ ፖሊሲ የሚለይበትን መብራት የሚያጣው ምሁራኑ ቤታቸውን በዝምታ ሲከሉ ወይም ለጥቅም ሲሉ ሐሰትን ሲሰብኩ ነው።

ይኽንን እውነታ የናዚ እልቂት ተራፊው እና የኖቤል ተሸላሚው ኤሊ ዋይዝል እጅግ ዝነኛ በሆነው ‹‹የምንግዴለሽነት አደጋዎች›› ንግግሩ ላይ ካሰፈረው ሐሳብ ጋር ማያያዝ ይቻላል።

አንድሬ ጌዴ የተሰኘው ጸሓፊ፣ ‹‹መነገር ያለበት ኹሉም ነገር አስቀድሞ ተነግሯል፤ ዳሩ ማንም ያደምጠ የለምና ኹሉም እንደገና መነገር አለበት›› እንዳለው ነውና፣ ዋይዝልን ሰፋ አድርገን እንጠቀሰው፡፡ ዋይዝል እንዲህ አለ፦

‹‹ምንግዴለሽነት ምላሽ አይደለም። ምንግዴለሽነት ስሜት አይደለም። ምንግዴለሽነት የበጎ መጥፋትም ሆነ ክፉ መሆን አይደለም፤ ይልቅስ ሁለቱን መሻገር ነው። እንዲያውም ምንግዴለሽነት ጅምር አይደለም፤ ፍጻሜ ነው። እናም፣ ምንግዴለሽነት ምንጊዜም የበዳዩ ወዳጅ ነው፤ ምክንያቱም በደል ፈጻሚውን እንጂ መቼም ቢሆን ሰለባውን አይጠቅምምና። ሰለባው ዝምታን ሲጋፈጥ፣ ማንም ሰው ፈጽሞ ሊረዳው አይችልም፤ ገዳዮቹ ሲጨፈጭፉ ግን ዝምታው ያበረታታቸዋል እንጂ ፈጽሞ አያቆማቸውም። የበጎ አድራጎት ተቃራኒው ክፉ መሆን ሳይሆን፣ የፍቅር ተቃራኒው ጥላቻ እንዳለመሆኑ ኹሉ፤ የሕይወት ተቃራኒው ሞት እንዳልሆነ ሁሉ፤ የፍቅር ተቃራኒው ምንግዴለሽነት ነው፤ የውበት ተቃራኒው ምንግዴለሽነት ነው፤ የእውቀት ተቃራኒው ምንግዴለሽነት ነው፤ የሰላም ተቃራኒውም ምንግዴለሽነት ነው። ከዚህ ኹሉ በላይ፣ ምንግዴለሽነት ኃጢአት ብቻ ሳይሆን ተበዳዮችን መቅጣት ጭምር ነው።››

በኢትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ ሲታይ፣ ምሁራን ከግል ደኅንነት ወይም ከጥቅም ፍለጋ ተነስተው የሚያሳዩት ዝምታ እና ምንግዴለሽነት ገለልተኛ ሳይሆን ለበዳዮች ማደር ነው። ዋይዝል እንዳለው ምንግዴለሽነት ሰለባውን ተስፋ ያስቆርጣል፤ አጥፊውን ግን ያበረታታል።

በኹለተኛ ደረጃ፣ በፈረንሳዊው ታዋቂ የማኅበረሰብ ጥናት ሊቅ ፒየር ቡርዲዮ ‹የተቋማዊ እና የባህል ካፒታል› ኃልዮት እንደሚታየው፣ ምሁራን ዩኒቨርሲቲዎችን፣ የምርምር ማዕከላትን እና የመንግስት ተቋማትን በገለልተኝነት እና በባለሙያነት ማሥተዳደር ሲገባቸው፣ ለጊዜያዊ የፖለቲካ ፍጆታ ሲሉ ተቋማትን ሲያበላሹ አገር አቅም አልባ እና ኦና ትሆናለች።

በመጨረሻም፣ በጀርመናዊው ፈላስፋ ጀርገን ኻበርማስ ‹የግንኙነታዊ ምክንያታዊነት› ኃልዮት እንደተገለጸው፣ ጤናማ እና ዴሞክራሲያዊ ማኅበረሰብ ሊገነባ የሚችለው በነጻ የአደባባይ የሐሳብ ክርክር፣ በግልጽ ውይይት እና በጋራ መግባባት እንጂ በጉልበት እና በጭፍን ትዕዛዝ አይደለም፤ ይሁን እንጂ የዕውቀት ባለቤቶች ዝም ሲሉ ወይም ለአሸናፊዎች ማድላት ሲጀምሩ፣ የአገርን ውስብስብ ቀውሶች በምርምር፣ በምክክር እና በሰላማዊ መንገድ ከመፍታት ይልቅ፣ ችግሩን በጦርነት፣ በግጭት እና በጭፍን ድጋፍ ለማባባስ ሰፊ መንገድ ይከፍታሉና።

ዛሬ ኢትዮጵያ የገጠማት የህልውና አደጋ የሰዎች እጥረት አይደለም፤ የሕሊና እና የዕውቀት ድርቀት እንጂ። ምሁራኑ ከዝምታ ማደንዘዣቸው ነቅንቅ ብለው ሳይወጡ እና አዕምሯቸውን ለገዥዎች ጥቅም አሳልፈው ከሚሰጡበት የአዕምሮ ዝሙት ርኩሰት ሳይላቀቁ፣ የአገርን ሰላም እና ዴሞክራሲ ማረጋገጥ ፈጽሞ አይቻልም። በዚኽ ሁኔታ ኢትዮጵያ መቀጠሏም ፍጹም አጠራጣሪ ሆኗል፡፡

እውነተኛ ምሁርነት የሚለካው ከአገዛዝ ጋር ባለው ጥገኛ ዝምድና ሳይሆን፣ ለሕዝብ ስቃይ ባለው ልዕልናዊ ድምፅ እና ለተረጋገጠ እውነት ባለው ጽኑ መታመን ነው። ከዚህ አዙሪት መውጣት ካልተቻለ፣ የታሪክ ፍርድ በዝምተኛውም ሆነ በባለ አዕምሯዊ ሻጩ ላይ እጅጉን ከባድ ይሆናል። ታሪክ እኛ ጋር ሲደርስ አይሳሳትምና!

የመፍትሔ አቅጣጫ…

ምሁራን ከዝምታ ወደ ኃላፊነት፣ ከተላላኪነት ወደ ነፃ አስተሳሰብ መሻገር አለባቸው፡፡ የአንድ አገር ቀውስ የሚፈታው በፖለቲከኞች ብቻ አይደለም። ምሁራንም የመፍትሔው አካል ናቸው። ስለዚህ ዛሬ የሚያስፈልገው ምሁራንን በጠቅላላ መኮነን ሳይሆን፣ የእውቀት ነፃነትን፣ የሙያ ሥነ-ምግባርን እና ለሕዝብ ያለውን ማኅበራዊ ኃላፊነት እንደገና መገንባት ነው።

መደምደሚያ

በመጨረሻ፣ የኢትዮጵያ ችግር የምሁራን ብቻ ችግር አይደለም፤ የሁላችንም ችግር ነው። ሆኖም ምሁር ከሌሎች የሚለየው እውቀት ስላለው ብቻ ሳይሆን፣ ያለውን እውቀት በኃላፊነት ለመጠቀም የሚጠበቅበት ተጨማሪ ግዴታ ስላለበት ነው።

ስለዚህ የዛሬው ጥያቄ ‹‹ምሁራን የት ናችሁ?›› ብቻ አይደለም። የበለጠ ጥልቅ ጥያቄው፦ ‹‹እውቀታችሁን ለማን እና ለምን ትጠቀማላችሁ?›› የሚለው ነው።

ምሁር የሥልጣን ጌጥ ሳይሆን የእውነት ጠባቂ፣ የፕሮፓጋንዳ ማጉያ ሳይሆን የማስረጃ ተንታኝ፣ የፍርሃት ተከታይ ሳይሆን የሕሊና ድምፅ መሆን አለበት። ኢትዮጵያ የምትፈልገው በየትኛውም ወገን የሚገኝ ተላላኪ ምሁር ሳይሆን፣ ለእውነት የሚገዛ ነፃ ምሁር ነው። ይህም የምሁራን ብቻ ሳይሆን፣ የመላው ማኅበረሰብ የወደፊት የሞራል እና የእውቀት ፈተና ነው።

አንድ አገር የሚፈርሰው በጦርነት ብቻ አይደለም፤ እውነት ሲደበቅ፣ ሕሊና ሲዝል፣ እውቀት ሲሸጥ እና ዝምታ እንደ ጥበብ ሲቆጠርም ነው። አገር በመጀመሪያ በአእምሮ ትፈርሳለች፤ ከዚያም በተቋማት፣ በማኅበረሰብ እና በመጨረሻ በጂኦግራፊ ትከፋፈላለች። ስለዚህ የኢትዮጵያ ምሁራን ዛሬ የተለመደውን ‹‹እኔ ከፖለቲካ ነጻ ነኝ›› የሚለውን የምቾት መጋረጃ ሊያነሱ ይገባል።

የምሁር ገለልተኝነት ለግፍ አገዛዝ ዝም ማለት ሳይሆን፣ ለእውነት በማስረጃ መቆም ነው። ዛሬ የሚያስፈልገው ምሁር ሥልጣን ሲያይ የሚጎነበስ፣ ጥቅም ሲያገኝ እውነትን የሚለውጥ፣ ሕዝብ ሲሰቃይ ‹‹እኔ ምን አገባኝ?›› የሚል ምሁር አይደለም። የሚያስፈልገው ምሁር እውነትን ከሐሰት፣ ፖሊሲን ከፕሮፓጋንዳ፣ የሕዝብን ጥቅም ከግል ጥቅም መለየት የሚችል ነው። ወንጀልን በማንም ላይ ቢፈጸም የሚያወግዝ፣ የተጎጂውን ድምፅ የሚያሰማ፣ ለሰላም መንገድ የሚያሳይ እና ለመንግሥትም ሆነ ለተቃዋሚ ኃይሎች ተመሳሳይ የማስረጃ መለኪያ የሚጠቀም ምሁር ነው።

ኢትዮጵያ የምትፈልገው ብዙ የዲግሪ ማዕረግ ያላቸው ሰዎች ብቻ አይደሉም፤ የእውቀት ክብርን የሚጠብቁ ሰዎች ናቸው። የዩኒቨርሲቲ ዋጋ በሕንፃው ብዛት አይለካም፤ እውነትን በነፃነት ለመናገር በሚችሉ አእምሮዎች ነው የሚለካው።

ስለዚህ ጥያቄው ከእንግዲህ ‹‹የኢትዮጵያ ምሁራን ከወዴት ናችሁ?›› ብቻ አይደለም። ጥያቄው፦ ‹‹ኢትዮጵያ በምትፈተንበት ይህ ወሳኝ ዘመን፣ እውቀታችሁን ለማን ታውላላችሁ? ለሥልጣን? ለጥቅም? ለወገንተኝነት? ወይስ ለእውነት፣ ለፍትሕ እና ለአገር?››

የዛሬው የምሁር ውሳኔ የነገውን ትውልድ ታሪክ ሊጽፍ ይችላል። ዝምታችሁ የቀውሱ አካል ሊሆን ይችላል፤ እውቀታችሁ ግን የመፍትሔው መጀመሪያ ሊሆን ይችላል።

ማጠቃለያ · ክፍል ፪ አለቀ

© ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን · መጣጥፉ የጸሐፊውን አመለካከት የሚያንጸባርቅ ነው። የተጠቀሱት ግለሰቦችና አካላት የማብራሪያና የመልስ መብት አላቸው።

የኢትዮጵያ ምሁራን ከወዴት አላችሁ…?

በሙሉዓለም ገ/መድኀን

§

የምሁራን ክህደት፡ ከዝምታ እና ምንግዴለሽነት እስከ የአዕምሮ ዝሙት (Intellectual Prostitution) — በኢትዮጵያ ፖለቲካዊ ውጥንቅጥ ውስጥ ሰፊ ምርምር የሚጠይቅ ሀሳብ ነው።

የኢትዮጵያ ህመም ከዳተኛ ምሁራን እና ካድሬ እንደሆኑ ካለፈው ግማሽ ክፍለ ዘመን ምስቅልቅል አገራዊ ታሪካችን ያየነው እውነታ ነው። ዓለም በመለወጥ ሂደት ላይ ነች፡፡ የለውጥ ሕግጋት ተፈጥሯዊ ዑደት ቢኖራቸውም የለውጥን አስገዳጅነት የግድ እንዲሆን የሚያደርጉት ተሳታፊዎቹ ናቸው፡፡

ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ ያለውን የለውጥ ፍጥነት ብንመለከት እንኳ፣ የጸረ-ቅኝ ግዛት ትግሎች ለፍሬ ሲበቁ፣ ሀገራት ልዖላዊነትን ሲተዋወቁ፣ የሰብዓዊና የዲሞክራሲ መብቶች ተቋማዊ ቅርጽ መያዝ ሲጀምሩ… የሌጋሲው ባለቤቶች ምሁራን ነበሩ። በእነዚህ መስኮች የምሁራን ሚና በቀላሉ የሚታይ አልነበረም፡፡

የአፍሪካ ጸረ-ቅኝ ግዛት ተጋሎ ላይ ምሁራን የነበራቸው ሚና ሳይዘነጋ፣ ከነጻነት በኋላ በነበሩ ነጻ-መንግሥታትን የማቆም ሂደት ውስጥ አብዛኞቹ ምሁራን ከሕዝባዊነት ይልቅ ጥቀመኝነት እያየለባቸው አህጉሪቷን የግፍ ምንጭ አድርገዋታል፡፡

በምክር ሰጭነታቸውና በምንግዴለሽ ዝምታቸው የለውጥን ተፈጥሯዊ ሂደት ቀሰስተኛ እንዲሆን ከማድረግ በዘለለ የለውጥ ዕድሎችንም አምክነዋል፡፡

ድኀረ-ቅኝ ግዛት በአፍሪካ ለታዩ የርስ በርስ ጦርነቶች፣ የነቀዙ ሥርዓታት ላደረሷቸው ግፍና መከራዎች አያሌ የአፍሪካ ምሁራን ሚና አላቸው፡፡ በአንጻሩ ከቅኝ ግዛት ወዲህ ባሉ ግዜያት በአፍሪካ ያሉ ምሁራን የማህበራዊ ለውጥ ዐውድ ሚናቸው በእጅጉ አጠያያቂ ነው፡፡

ይህን ሃሳብ ከሚሞግቱት ጸሐፍት አንዱ ጋናዊው ኢኮኖሚስት ጆርጅ አይቴ ግንባር ቀደም ተጠቃሽ ነው፡፡ አይቴ “We Let Africa Down Badly” የሚል ርዕስ በሰጠው መጣጥፉ ላይ አፍሪካውያን ምሁራን ላይ በከረሩ ቃላት ቅሬታውን ይገልጻል፡፡

የአፍሪካ ምሁራን ከበዝባዥ መንግሥታት ጋር በመተባበር አስነዋሪ ተግባር ፈጸመዋል የሚለው አይቴ፣ ‹‹የፖለቲካ ሰዎች፤ የበቁ መምህራን፤ ጠበቆች እና ሃኪሞች እራሳቸውን እንደሴተኛ አዳሪ በችሎታ ከነሱ አናሳ የሆኑትን ወታደራዊ ወሮበሎችን ፈላጭ ቆራጮችን ለማገልገል ራሳቸውን አቅርበዋል። ደግመው ደጋግመው መልሰው መላልሰው እየተደፈሩ፤ ክብራቸው እየተገፈፈ፤ እየተሰደቡ፤ ተሰልፈው ካገለገሉ በኋላ እንደቆሻሻ ጥራጊ ይጣላሉ … የባሰም ሊሆን ይችላል። እነዚህኞቹ ሲጠረጉና ሲጣሉ፤ የበለጠ ክህሎት ያላቸው ምሁራን ሴተኛ አዳሪዎች በቦታቸው ለመተካት አንዱ በአንዱ ላይ በመጨፈላለቅ ይሽቀዳደማሉ›› ሲል የአህጉሪቱን ምሁራን ነውረኝነት ከሩብ ክፍለ ዘመን በፊት ገልጾልናል፡፡

በጆርጅ አይቴ ምሁራዊ ግሳጼ የደረሰባቸው ምሁራንን በግብር የሚወክሉ፣ ፊደል የቆጠሩ አሽከሮችን ኢትዮጵያ በቅርብ ጊዜ ታሪኳ ደጋግማ አስተናግዳለች፡፡ ከሃምሳ ዓመት ወዲህ ባለው ሀገራዊ ጉዟችን ውስጥ በቂ አብነቶችን መጥቀስ ይቻላል።

ኢትዮጵያዊው ፈላስፋ ፕ/ር መሳይ ከበደ ለዚህ ሙግት ዋቢ የሚሆን መጣጥፍ አለው፡፡ “Beyond Ideology: The Betrayed Task of Ethiopian Intellectuals” በሚል ርዕስ መሳይ፣ የኢትዮጵያ ምሁራንን ገቢራዊ ማንነት በተጠየቅ ሞግቷል፡፡

‹‹ለኢትዮጵያ ሕዝብ መበደልና በፍትሕ አልባ ሥርዓት ውስጥ መሰቃየት ምሁራን የሚያሳዩት ደንታ ቢስነት ሳያንስ ለአምባገነናዊው መንግሥት የየብሔራቸውን ጥግ ይዘው በመቆም የሚሰጡት ድጋፍ እጅግ አሳዛኝ ተግባር መሆኑ ግልጽ ሊሆን ይገባል፡፡ ዛሬ የደረስንበት ሁኔታ የሚያሳየን ኢትዮጵያ ግድየለሽና አድርባይ ብቻ ሳይሆኑ ንጉሠ ነገሥታዊው ሥርዓት ከወደቀበት ጊዜ ጀምሮ አምባገነንነት በጥልቀት እንዲሰፍን በማድረግ ረገድ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ኃላፊነት ወይም ተጠያቂነት ያለባቸው መርዘኛና ሥር ነቀል የሆኑ ምሁራንን አፍርታለች፡፡››

የሚለው መሳይ፤ አውቶክራሲያዊ የነበረው ንጉሠ ነገሥታዊው ሥርዓት በጣም አደገኛና ይበልጥ አፍራሽ በሆነ አምባገነናዊ አገዛዝ እንደተተካ በጽሁፉ ላይ ይሞግታል፡፡

ዛሬ የዐቢይ አህመድ ከዳሚ ሆኖ የተገኘው ፕ/ር ዓለማየሁ ገ/ማርያም በተመሳሳይ ተጠየቅ “Ethiopia: The Irresponsibility of the Privileged?” በሚለው ቀደም ያለ ጽሑፉ፣ የኢትዮጵያ ምሁራንን ኃላፊነታቸውን የዘነጉ ግድ የለሽ ስለመሆናቸው ሞግቶ ነበር።

ይህ ሰው ዛሬ ዋናው የዐቢይ አህመድ ከዳሚ ነው። “አዲስ አበባ የኦሮሞ ናት” በሚለው የወረራ ጉባዔ ላይም ተሳታፊ ነው። ለማመን የሚከብደው ነገር የሸዋ አማራ ነው።

የኢትዮጵያ ምሁራን የሞራል ግዴታቸውን በመርሳት፤ የግል ደስታቸውን ከማሳደድ ባሻገር፤ ለራስ ለማትረፍ ከመሯሯጥ ባለፈ፤ በፕሮግራም ታስሮና ተለጉሞ ከዚያ ውጪ የማይንቀሳቀሱ የከፍተኛ ትምህርት ምሩቅ ግኡዝ ሮቦት ሆነዋል። አገር እየፈረሰች ምሁራን በከፍተኛ ምንግዴለሽነት በዝምታ ተቀምጠዋል።

በየትኛውም ሀገር ያሉ ምሁራን የማህበራዊ፤ ፖለቲካዊና የሳይንሳዊ ለውጥ ግንባር ቀደም ኃላፊ መሆን እንዳለባቸው አጠያያቂ አይደለም። በኢትዮጵያ ያለው ሁኔታ ተስፋ አስቆራጭ የሚመስለው ምሁራኑ ከሚያሳዩት ባህሪ የተነሳ ነው።

የአገሪቱ ምሁራን በሦስት ጎራ ሊታዩ ይችላል፦

ባህሪያቱን ለማስቀመጥ ያህል እንጅ፣ እያንዳንዱን ምድብ እዚህ ላይ ለመተንተን ጊዜና ሁኔታዎች አይፈቅዱም። የሆነው ሆኖ፣ አሁን ባለው ሁኔታ የአደባባይ ምሁራን ተመናምነው አደባባዩ ላይ ለሥልጣን እውነትን የሚናገሩ ሰዎች በመጥፋት ላይ ናቸው።

የዚህ ሥረ-ነገር ከደርግ የቀይ ሽብር ሰቆቃ የሚነሱ ድርብርብ የምሁራን ፍርሃት ወለድ በሽታዎች ቢኖሩም በዐቢይ አህመዱ ዘመን የሚታየው ዝምታ፣ ምንግዴለሽ እና አዕምሯዊ ዝሙት ያልተለመደ ነው። በኢትዮጵያ ፖለቲካዊ ውጥንቅጥ ውስጥ ሰፊ ምርምር የሚጠይቅ ሀሳብ ነው። እንደ ኢትዮጵያ ባለች ተፈራራቂ አምባገነናዊ ሥርዓታት ስታስተናግድ በኖረች ሀገር የምሁራን ሚና ማህበረ-ፖለቲካዊ ለውጥ ላይ ቢያተኩር ይመረጥ ነበር። ኢኮኖሚውስ ከተባለ… የማህበራዊ ኀይሎች ንቃተ ህሊናቸው በነሆለለበት ሁኔታ የፖለቲካ ነጻነት ተሟጋችና አምራች ኀይል መገንባት የማይታሰብ ነው።

ይህን መንገድ የመረጡ፣ የኢትዮጵያ ዕጣ ፈንታ በእጅጉ ያሳሰባቸው የትናንትም ሆነ የዛሬ ቄሳራውያን የሴራ ፖለቲካን በተጠየቃዊ አጀንዳዎች የሞገቱ፣ ከአካዳሚያዊ የልሂቅነት ክፍተቶችን ከመድፈን ጎን ለጎን አገዛዙ ያነበረውን ብሔራዊ ድንዛዜ በመግፈፍ የአደባባይ ምክንያተኝነትና የሃሳብ ልዕልና ዜጎች እንዲያገኙ የታገሉ ጥቂትም ቢሆኑ የአደባባይ ምሁራን ነበሩን! ዛሬ ግን አደባባዩ ላይ በመጥፋት ላይ ናቸው። ኢትዮጵያ በአደባባይ ምሁራን ድርቅ የተመታች አገር ሆናለች።

መናኛ ጥራዝ ነጠቆች ኢትዮጵያን የምታህል ታላቅ አገር መጫወቻ እያደረጓት ጥቂት የማይባሉ ምሁራን ከ፯ኛ ክፍል በላይ መደበኛ ትምህርት ባልዘለቀ ሰው እየተመሩ የአዕምሮ ዝሙትን መርጠዋል።

ጥቅመኝነት ቤቷ የት ነው ቢባል የዐቢይ አህመድ ከዳሚ ሆነው በተሰለፉ ምሁራን ፊት ፈልጓት።

መሃይምነትን ታገለ የሚባለው ደርግ ከምሁራን አያያዝ ሌጋሲው አኳያ ፀረ ዕውቀት ነበር፤ ወያኔ ምሁራንን የሚያሳድድ የአድርባዮች ቤት ነበር። ዐቢይ አህመድ ደግሞ የምሁራንን የአዕምሮ ዝሙት ያስፋፋ፣ ምሁር አምካኝ ነው!

በጥቅሉ ጉዳዩ ጥናት ቢፈልግም፣ አሁን ባለሁ ሁኔታ የዘንድሮ ምሁር አንድም ምንግዴለሽ ነው፤ አልያም ለሥልጣን እውነትን ከመናገር ይልቅ ፥ በሥልጣን ያደረ የአዕምሮ ዝሙት ላይ ነው የሚታየው። በዝምታ አልያም በሚና የአገር አፍራሾቹ አጋዥ ካልሆነም የገዥው ኃይል ሥልጣን አስቀጣይነት የኢትዮጵያ ምሁራን መገለጫ ሆኗል።

በርግጥም የኢትዮጵያ አንዱ ደዌ ከዳተኛ ምሁራን ውርሳቸው መቀጠሉ ነው። ይህ ደዌ ማርከሻ መድኀኒት እስካልተገኘለት ድረስ ኢትዮጵያ ከአዙሪቱ መውጣት አይቻላትም!

በየትኛውም አገር ታሪካዊ የለውጥ እና የህልውና አደጋ ማዕበል ውስጥ፣ ምሁራን የኅብረተሰቡ የሞራል ማንጸሪያ፣ የነጻ አስተሳሰብ ምንጭ እና የሕዝብ ድምፅ ሆነው እንዲያገለግሉ ይጠበቃል።

ይኹን እንጂ ዛሬ ኢትዮጵያ ባለችበት ኹለገብ እና አገረ-መንግሥቱ ህልውናው እየተፈተነ ባለበት ፖለቲካዊ አዙሪት ውስጥ፣ የምሁራኑ ድምጽ መክሰሙ ብቻ ሳይሆን፣ ህልውናዊ ሚናቸውም ጭምር ጥያቄ ውስጥ ወድቋል።

አሁን ባለው ነባራዊ ሁኔታ፣ የምሁራኑ ገጽታ በኹለት ጠርዘኛ መገለጫዎች የተተበተበ ነው፤ ይኸውም አጥፊ በሆነ ዝምታ እና ምንግዴለሽነት የተጆበነው ገለልተኝነት እና በሌላ በኩል ራስን ለሥልጣን እና ለጥቅም አሳልፎ በመስጠት የሚታየው ለአገዛዝ ማደር ነው።

ይኽ እውነታ በፖለቲካ ማኅበረሰባዊ ሳይንስ እና በፈላስፋዎች ዘንድ ከሚታወቀው ‹‹የአዕምሮ ዝሙት›› ኃልዮት በኩል ሲፈከር፣ የአገሪቱን ቀውስ ይበልጥ ውስብስብ እና ተስፋ የለሽ ያደርገዋል።

በመከራ ወቅት ውስጥ እያለፈ ያለ አገር፣ የምሁሩን አዕምሯዊ ኃይል መያዝ ሲገባው፣ ‹‹ገለልተኛ ነኝ›› በሚል ሽፋን የሚመርጠው ዝምታ፣ ከገለልተኝነትም በላይ ትልቅ የሞራል ሞት እና የሰብዓዊነት መንጠፍ ነው።

በፈረንሳዊው ፈላስፋ ዣን ፖል ሳርትር እና ዛሬም አልጋ በያዘው ቾምስኪ መሰል አሰላሳዮች ዘንድ እንደተበየነው፣ ምሁር ማለት ማኅበራዊ ኃላፊነት ያለበት ብቻም ሳይሆን የዚያ ማኅበረሰብ ሕሊና ጭምር ነው።

ግፍ ሲፈጸም፣ አገር ስትበታተን እና ሕዝብ ሲሰቃይ፣ ‹‹እኔ ከፖለቲካ ነጻ ነኝ›› ማለት፣ ራሱን የቻለ የፖለቲካ ምርጫ ሲሆን፣ ትርጉሙም ‹‹ከአውዳሚነት ጋር ማበር›› ማለት ነው። በአሁናዊ ምሳሌ ‹‹እኔ ከፖለቲካ ነጻ ነኝ›› ማለት፣ ከኦሕዴድ አገር አፍራሽነት ጎን መሰለፍ እንደማለት ነው፡፡

በኢትዮጵያ አውድ፣ ብዙዎቹ ምሁራን ከግል ደኅንነት ፍርሃት፣ ከሥራ ዋስትና ማጣት እና ከ‹‹እኔ ምን አገባኝ›› ከሚል ፍጹም ግለኛ አስተሳሰብ በመነሳት ዝምታን መርጠዋል። ይኽ ዓይነቱ ምንግዴለሽነትም፣ በአገዛዙ በኩል የሚፈጸሙ ስህተቶችን እና የፖሊሲ ውድቀቶችን በዝምታ ማጽደቅ በመሆኑ፣ ለአገሪቱ መፍረስ ቀጥተኛ ተባባሪ አድርጓቸዋል።

ምሁሩ ዝም ሲል፣ ሕዝብ መንገድ የሚጠቁመውም ማጣቱም ሆነ፣ የሚነፍገው እና የሚታለለውን ይረዳው ዘንድ በቀን ጭለማ ውስጥ መውደቁ በትውልዶች ውድቀት የተጻፈ የሐዘን ትውስታ ነው።

ዛሬ ለከብት እረኝነት የማይበቁ በዕድሜ የበሰሉ በዕውቀት በደቀቁ ሰዎች የግራ ቀኝ ፖለቲካው ኢትዮጵያን ወደ ገደል ጫፍ እየገፏት ምሁራኑ፣ ሕዝብና አገር የሚድኑበትን አቅጣጫ ከማሳየት ይልቅ ጥጋቸውን ይዘው ይታያሉ፡፡

ከዝምታው ባሻገር፣ ሌላኛው አደገኛ ገጽታ ደግሞ የተወሰኑ ‹‹ምሁራን›› ከጊዜው የሥልጣን ባለቤቶች ጋር ያላቸው አንሶላ ተጋፋፊነት ነው።

‹‹የአዕምሮ ዝሙት›› የሚተሰኘው ጽንሰ-ሐሳብ የሚያተኩረው፣ አዕምሯዊ ዕውቀትን፣ የምርምር ነፃነትን እና የሞራል ልዕልናን ለግል ጥቅም፣ ለገንዘብ፣ ለሹመት ወይም ለአገዛዝ አሳልፎ በመስጠት ላይ ነው።

ይኽ ኃልዮት እንደሚያብራራው፣ የአዕምሮ ዝሙት ከዋኞች እውነትን እያወቁ በሥልጣን ጥማት አልያም በኢኮኖሚያዊ ጥቅም ተነሳስተው ሐሰትን እንደ እውነት ይለብጣሉ፤ የገዥዎችን ወንጀል በ‹‹ሳይንሳዊ›› ሽፋን ያጥባሉ።

በዛሬይቱ ኢትዮጵያ እየታየ ያለውን ክስተትም፣ ከዚኽ ኃልዮታዊ ጭብጥ ሌላ ምን ሊያብራራው ይችላል?

ለሥልጣን እና ለሆድ ሲባል ሐቅን ማዛባት፣ አገሪቱ በገባችበት የኢኮኖሚ፣ የሰላም እና የፖለቲካ ቀውስ ሳቢያ ሕዝቡ በመከራ ውስጥ እያለ፣ እነዚህ ግለሰቦች የአገዛዙን ‹‹አስደናቂ የለውጥ ጉዞ›› እያስመሰሉ ምሁራዊ ማዕቀፍ ለመደገፍ ራሳቸውን ‘ለዐራት ኪሎ ገበታ’ አቅርበዋል።

የዕውቀት ባለቤቶች መሆን የነበረባቸው ‹‹ምሁራን››፣ የመደመርን ትርኪምርኪን መዳኛ መንገድ ሊያደርጉ አፈር ሲልሱ ከማየታችን ባለፈ፣ የአገዛዙን የፖለቲካ ትርክት ያለሂስ እና ያለመተቸት በመቀበል፣ ለገዥው አካል የፕሮፓጋንዳ ማስተጋቢያ በመሆን እየገረዱት ነው።

ለምሳሌ በአማራ ሕዝብ ላይ የታወጀውን የዘር ማጥፋት ዓላማ ያለው ጦርነት ‹‹ሕግ የማስከበር ዘመቻ›› የሚል ማብራሪያ ሲሰጡ ይታያል፡፡ የጦር ወንጀል ድርጊቶችን ‹‹የሕግ ማስከበር ዘመቻ ስኬቶች›› የሚል ‹‹ትንታኔ›› ሲሰጡ ይታያሉ፡፡ የአማራው ሞት ‹‹ሕጋዊ መሠረት›› እንዲይዝ የሚደረገው በእነዚህ የአዕምሮ ዝሙት ፈፃሚ ምሁራን ‹‹ትንታኔ/አስተያየት›› በኩል ነው።

እውነተኛ ምሁር ለሕዝብ እንጂ ለሥልጣን ወንበር አያጎነብስም ቢባልም፣ ዛሬ የሚታየው እውነታ፣ ምሁራኑ የዕውቀት ነፃነታቸውን ለተላላኪነት በመሸጣቸው የሕዝብን መታመን ብቻም ሳይሆን፣ ራሳቸውን የሰብዓዊነት መንጠፍ ህያው ማስተማሪያ አድርገውታል።

የምሁራን ዝምታ እና የአዕምሮ ዝሙት በአገር ህልውና ላይ የሚያስከትሉት አውዳሚ ውጤት ሁለገብ እና ጥልቅ ነው።

…ይቀጥላል — ክፍል ፪

© ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን · መጣጥፉ የጸሐፊውን አመለካከት የሚያንጸባርቅ ሲሆን፣ የተጠቀሱት ግለሰቦችና አካላት የማብራሪያና የመልስ መብት አላቸው።

የኢትዮጵያ ትሪቡን · ረጅም ንባብ

በኢ. ፍራሺ

ሁሉም ነገር ዘላለማዊ ነበር፣ ግድቡ እስኪመጣ ድረስ

በነሐሴ ወር መጨረሻ አካባቢ አንዲት አሜሪካዊ ጋዜጠኛ በካይሮ ከግብፅ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ፊት ለፊት ተቀምጣ፣ በአረቡ ዓለም ትልቁን ጦር ኃይል የያዘ አገር ይህን ኃይል በኢትዮጵያ ላይ ሳይጠቀም ለምን እንደሚቀር ጠየቀችው። ንግግሩ አዲስ አበባ ውስጥ ፍንዳታ ፈጠረ። የመንግሥት መገናኛ ብዙኃን የክልሉን ሰላም አደጋ ላይ የጣለ ቁማር ሲሉ ጠሩት፤ ተንታኞችም ጋዜጠኛዋ ጦርነትን በንግግር ልትቀሰቅስ እንደሞከረች ከሰሱ። ለአንድ ሳምንት ያህል ግን ቃላቱ ራሳቸው በእጅ የሚጨበጡ አልነበሩም። ቃለ መጠይቁን ያስተላለፈው ጣቢያ — በጋዜጠኛዋ ራሷ የተጻፈ — የጦር ኃይሉን ጥያቄ ሙሉ በሙሉ ያስቀረ የጽሑፍ ዘገባ አወጣ፤ የጥያቄው ቃል በቃል ቅጂ የተገኘው ግን በውዝግቡ በሌላኛው ወገን ካለ አንድ ተኮትኳች የመንግሥት ጣቢያ ብቻ ነበር። ከዚያም ሙሉው ቅጂ ጉዳዩን ደመደመው። ቅስቀሳው እውን ነበር፣ ልክ በእነዚያ ቃላት አካባቢ ተጠይቆ ነበር። ጣቢያው ራሱ ያደረገው ነገር ቢኖር ጥያቄውን ከመዝገቡ ጸጥ ብሎ ማጥፋት ነበር።

ይህ ለቀውሱ የግርጌ ማስታወሻ አይደለም። ቀውሱ ራሱ በጥቃቅኑ ነው። በናይል ውኃ ላይ ያለው የግብፅና የኢትዮጵያ ግጭት ወደ አንድ ሁኔታ ደርሷል — የውዝግቡ ትወና ከይዘቱ ሙሉ በሙሉ ተለይቷል፤ ማስጠንቀቂያዎች ተግባራዊ እንዲሆኑ ሳይሆን እንዲሰሙ ይሰጣሉ፤ የዓመታት ድርድር የሚቀጥለው ማንም ውጤት እንደማያመጣ ስለሚያውቅ ነው፤ በሳምንቱ ውስጥ ከሁሉ የበለጠ ወሳኝ ሰነድ ጣቢያው ራሱ ሊያጠፋው የሞከረው የቴሌቪዥን ጥያቄ ሊሆን ይችላል። ለዚህ ሁኔታ ስም አለው፣ አጀማመሩም ከናይል አልነበረም።

ለተቆጣጠሩት ሐሰተኛ እውነታ የተሰጠ ስም

አንትሮፖሎጂስቱ አሌክሲ ዩርቻክ (Alexei Yurchak) “ሃይፐርኖርማላይዜሽን” የሚለውን ቃል የፈጠረው የሶቪየት ኅብረትን የመጨረሻ አሥርተ ዓመታት ለመግለጽ ነበር። እሱ እንደሚለው በ1980ዎቹ ሁሉም ሰው — ዜጎችም ሆኑ ባለሥልጣናት — ሥርዓቱ ባዶ መሆኑን ተረድተው ነበር። ነገር ግን ሌላ አማራጭ መገመት ስለተሳነ ሁሉም ሰው የእምነትን ሥነ ሥርዓት እውን እንደሆነ አድርጎ መተወኑን ቀጠለ፤ ትወናውም ራሱ እውነታ ሆነ። ሐሰቱ የተደበቀ አልነበረም፤ የተጋራ፣ የተለመደ፣ በመለመዱም ዘላለማዊ የሚመስል ነበር። ከዚያም ያለ ማስጠንቀቂያ ፈረሰ።

ፊልም ሠሪው አዳም ከርቲስ (Adam Curtis) ቃሉን ለ2016 የድርሰት ፊልሙ ተውሶ ከሶቪየት ቡድን ወደ መላው ከ1970ዎቹ በኋላ ወዳለው ሥርዓት አስፋፋው። የእሱ መከራከሪያ፦ ሊቆጣጠሩት የማይችሉት ውስብስብ ዓለም ስለገጠማቸው፣ ሥልጣን ላይ ያሉት — ባለሀብቶች፣ የቴክኖሎጂ ሰዎች፣ ፖለቲከኞች — ወደ ቀለል ያለና ወደ ተረጋጋ ሐሰተኛ ሥሪት አፈግፍገው እሱን ለማቆም ሠሩ። እውነተኛ ችግሮች አልተፈቱም፤ ወደ ሊነበቡ የሚችሉ ታሪኮች፣ ወደ ክፉ ገጸ ባሕርያትና ወደ ተቆጣጠሩ ግንዛቤዎች ተለወጡ። የከርቲስ የመካከለኛው ምሥራቅ የዚህ የሙከራ ቤተ ሙከራ ነው፦ እውነተኛ ቅሬታዎች ደጋግመው ተራኪውን ወደሚጠቅም ቀለል ያለ ትረካ የሚጨመቁበት፣ ዋናው ውስብስብነት ግን ሳይነካ እስኪፈነዳ ድረስ የሚብላላበት አካባቢ።

ናይልን በዚህ መነጽር ተመልከቱት፣ ሥዕሉ ራሱን ያስተካክላል። ጥያቄው “ግብፅ ትወጋለች?” መሆኑ ቀርቶ የበለጠ የሚያስጨንቅ ይሆናል፦ ሁሉም ሰው ስክሪፕቱን ሸምድዶ ሳለ ይህን ቀውስ ለምን መተወኑን ቀጠለ?

ማስጠንቀቂያዎች እንዲሰሙ እንጂ ተግባራዊ እንዲሆኑ አይሰጡም። ድርድሩ የሚቀጥለው ሁሉም ነገር እንደማይፈታ ስለሚያውቅ ነው።

ሰላምም ጦርነትም የሌለበት

በዚያው ቃለ መጠይቅ መጀመሪያ አካባቢ ስለ ኢራን ሲናገር ሚኒስትሩ ሰላምም ጦርነትም የሌለበትን ሁኔታ ገለጸ — መቀዛቀዝ፣ ምንም የማይራመድበትና የማይሰበርበት የድካም ሁኔታ። ከደቂቃዎች በኋላ ወደ ናይል ሲዞር የ13 ዓመታት ድርድርን ለመግለጽ ተመሳሳዩን ቃል ተጠቀመ፦ መቆም (deadlock)። ውዝግቡ በአንድ ቃል ውስጥ ይህ ነው። ታላቁ የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ በሴፕቴምበር 2025 (እ.ኤ.አ.) ተመረቀ — ካይሮ የጠየቀችው አስገዳጅ ስምምነት ሳይደረስ ከአሥር ዓመት በላይ ከቆየ የሦስትዮሽ ድርድር በኋላ። በማርች 2026 አዲስ አበባ በጥቁር ዓባይ ላይ ተጨማሪ ሦስት ግድቦችን እንደምትሠራ አስታወቀች። ግብፅ የመለሰችው በወታደራዊ ማሰለፍ ሳይሆን በተለመደው ሥነ ሥርዓት ነው፦ ለተባበሩት መንግሥታት የፀጥታው ምክር ቤት አቤቱታ፣ የህልውና ስጋት ማስጠንቀቂያ፣ የውጭ ሽምግልና አቅርቦት፣ እና በተባበሩት መንግሥታት ቻርተር አንቀጽ 51 መሠረት የራስን የመከላከል ሕጋዊ መብት ጥንቁቅ ጥሪ። እያንዳንዱ እርምጃ ብዙ ጊዜ የተተወነ ስክሪፕት አንድ መስመር ነው።

ሥነ ሥርዓቱ የራሱ የተረጋጋ ሰዋስው አለው። ካይሮ ጉዳዩን ወደ ደኅንነት ስጋት ትለውጠዋለች፤ አዲስ አበባ ሉዓላዊነትን ታረጋግጣለች፤ ዋሽንግተን ለማሸማገል ታቀርባለች፤ ሽምግልናው ይፈርሳል፤ በተመድ ደብዳቤዎች ይለዋወጣሉ፤ ግድቡ ግን ይሞላል። የዚህ ሥነ ሥርዓት መምህር መደጋገም ነው። ሥነ ሥርዓቱ በግልጽ የማያመነጨው ነገር — የተቀናጀ የሙሌት መርሐ ግብር፣ የድርቅ አያያዝ ፕሮቶኮል፣ የመረጃ መጋራት ሥርዓት፣ የጋራ የአሠራር ማዕቀፍ — በሁሉም ወገን ያሉ የውኃ መሐንዲሶች አደጋውን እንደሚያረግቡ በሰፊው የሚስማሙበት የቴክኒክ መሣሪያዎች ስብስብ ነው። መፈታት የሚችለው ችግር ሳይፈታ ይቀራል፣ የማይፈታው ትወና እንዲቀጥል ተብሎ።

የካይሮ ማቅለል፦ የህልውና ማዕቀፍ

የግብፅ ሚኒስትር ውኃን የህልውና ጉዳይ ብሎ ሲጠራው — ከብሔራዊ ደኅንነት እንኳ በላይ የቆመ ነው ሲል — የፖለቲካ ሳይንቲስት ወዲያውኑ የሚያውቀውን ነገር እያደረገ ነበር። የኮፐንሃገን ትምህርት ቤት ይህን “ሴኩሪታይዜሽን” (securitisation) ይለዋል፦ አንድን ጉዳይ ከተለመደውና ሊደራደሩበት ከሚችሉት ፖለቲካ አውጥቶ የመኖር ጉዳይ ብሎ በማወጅ ልዩ እርምጃዎችን የሚፈቅድና ስምምነትን የሚዘጋ ድርጊት። ውኃ የህልውና ጉዳይ ከሆነ በኋላ እያንዳንዱ ኪዩቢክ ሜትር የማይደራደር ይሆናል፤ እያንዳንዱ የላይኛው ተፋሰስ ተርባይን የጥቃት ድርጊት ይሆናል፤ የቴክኒክ ልውውጥ የሚያቀርብ እያንዳንዱ ዲፕሎማት የክህደት ዕጩ ይሆናል። ሴኩሪታይዜሽን የሃይፐርኖርማሉ የቋንቋ ሞተር ነው፦ ውስብስብ፣ የተጋራ፣ ሊስተናገድ የሚችል ወንዝን ወደ ቀላል፣ ሙሉ፣ ዘላቂ አደጋ ይለውጠዋል።

ሚዛን ደግሞ የግብፅን መሠረታዊ ተጋላጭነት በቁም ነገር እንድንመለከት ይጠይቃል፣ ምክንያቱም የተፈጠረ አይደለም። በሚኒስትሩ ራሱ አገላለጽ፣ ግብፅ ንጹህ ውኃዋን 98 በመቶ ያህል ከናይል ታገኛለች፤ ከተፋሰሱ አጠቃላይ ዝናብ ውስጥ ትንሽ ድርሻ ትቀበላለች፤ 10 ሚሊዮን ስደተኞች ከዚያው አቅርቦት እየተጠቀሙ ሕዝቧ በዓመት 2.5 ሚሊዮን ያህል ሲያድግ ትመለከታለች። ፍርሃቱ እውነተኛ ነው። የተቆጣጠረው ግን የፍርሃቱ አቀራረብ ነው። የ“ሃይድሮ-ሄጅሞኒ” (hydro-hegemony) ተመራማሪዎች እንደሚያስተውሉት ግብፅ ለአንድ ምዕተ ዓመት በተፋሰሱ የኃይል ተዋረድ አናት ላይ ተቀምጣለች፣ ይህ ሥፍራዋም በቅኝ ግዛት ዘመን ስምምነቶች — በ1929 እና በ1959 — ተመዝግቦ ወንዙን አብዛኛ ድርሻ ለካይሮ ሲሰጥ የላይኛ ተፋሰስ አገሮችን ሙሉ በሙሉ ገልሎ ነበር። ሕዳሴ ግድብ የሃይድሮሎጂ ጥያቄ ብቻ አያነሳም፤ አንድን ሄጅሞኒ ያፈርሳል። ከዚህ የህልውና ቋንቋ ውስጥ የተወሰነው የጥም ፍርሃት ሳይሆን ለጠፋ ሥርዓት የሚደረግ ሐዘን ነው — ሐዘን ደግሞ እንደ ጥም በሙሌት መርሐ ግብር አይፈታም።

የአዲስ አበባ ማቅለል፦ የልማት ማዕቀፍ

ኢትዮጵያም የመስተዋት ሥነ ሥርዓት ትተውናለች፣ እሷም ተመሳሳይ ምርመራ ይገባታል። ስክሪፕቷ ከሁለቱ በሕግ ደረጃ የበለጠ ጠንካራ ነው፦ ሕዳሴ ግድብ ውኃን በመስኖ እንደሚጠቀም ሳይሆን ተርባይን ለማሽከርከር የሚያከማችና የሚለቅ የኃይል ማመንጫ ፕሮጀክት ነው፤ ኢትዮጵያ የ1959ን ክፍፍል ፈራሚ ስላልነበረች በእሱ ልትገዛ አትችልም፤ የዘመናዊ ዓለም አቀፍ የውኃ ሕግ መሪ መርሆዎች — ፍትሐዊና ምክንያታዊ አጠቃቀም እና ጉልህ ጉዳት ያለማድረስ ግዴታ — ከካይሮ ይልቅ ወደ አዲስ አበባ አቋም ይቀርባሉ። ልማት መብት እንጂ የጠላትነት ድርጊት አይደለም የሚለው ክርክር ትክክለኛ ነው — እናም፣ በሚያስገርም ሁኔታ፣ የግብፅ ሚኒስትር ራሱ አምኖበታል፣ የግብፅን የመኖር መብት እያጎላ ሳለ የኢትዮጵያን ፍትሐዊ የልማት መብት ያለምንም ማመንታት ተቀብሏል።

ነገር ግን አንድ ትረካ እውነተኛ ሆኖም እንደ ተቆጣጠረ ማቅለል ሊሆን ይችላል። ግድቡ በሀገር ውስጥ በቦንድና በደመወዝ ቅናሽ ተደገፈ፣ በአገር ውስጥም እንደ ታላቁ የኢትዮጵያ ብሔር አንድነት ፕሮጀክት ተሸጠ — መንግሥት በትግራይና በአማራ የስብራት መስመሮች እየተሰነጠቀ ሳለ የቆመ ሐውልት። በዓባይ ላይ ያለው ሉዓላዊነት ሕጋዊ መርሕ ብቻ አይደለም፤ የሕጋዊነት መሣሪያ ነው፣ መንግሥት ለዜጎቹ ስለሚለምን ሳይሆን ስለሚገነባ ብሔር የሚነግረው ታሪክ ነው። ከግድቡ ምልክት እንዲህ ያለ ትርፍ የሚያገኝ መንግሥት ደግሞ ከአስገዳጅ ስምምነት ይልቅ የተቆጣጠረ አሻሚነትን ለመምረጥ የራሱ ምክንያቶች አሉት — ምክንያቱም ማንኛውም ተፈጻሚ የአሠራር ማዕቀፍ አሁን ያስታወቀችውን የግድቦች ሰንሰለት ይገድባል። በመጨረሻ፣ ሁለቱም ዋና ከተሞች ከውዝግቡ መፈታት ይልቅ ከውዝግቡ ትወና የበለጠ ትርፍ ያገኛሉ። ይህ የሃይፐርኖርማል ሥርዓት ምልክት ነው፦ የኃያላኑ ማበረታቻዎች ቀውሱን ከማብቃት ይልቅ በማስቀጠል ዙሪያ ይሰለፋሉ።

ጠያቂዋ ጦርነት አቀረበች። ሚኒስትሩ ደጋግሞ እምቢ አለ። መባባሱ የነበረው በጥያቄዎቹ ውስጥ እንጂ በመልሶቹ ውስጥ አልነበረም።

ቃለ መጠይቁ እንደ ማስረጃ

ወደዚያ የካይሮ ስቱዲዮ እንመለስ፣ ምክንያቱም ማሽኑ የሚታየው በቃለ መጠይቁ ውስጥ ነው — ሙሉው ቅጂ ደግሞ ኮሪዮግራፊውን ከመዝገቡ ጋር እንድናመሳክር ያስችለናል። ይጣጣማል። ጥያቄው ሆን ተብሎ የተሠራ መሰላል ይወጣል፦ ግድቡ የግብፅ የሕይወት መስመር ከመሆኑ፣ ወደ ብሔራዊ ደኅንነትን ያሰጋል ወደሚል ቀጥተኛ ማረጋገጫ፣ ወደ ዲፕሎማሲ ጊዜው አልፎበታል ወደሚል ሐሳብ፣ ከሁሉ ወደ ስለታማው ደረጃ — “ትልቁን የአረብ ጦር ኃይል ይዞ አለመጠቀም ምን ፋይዳ አለው?” — ወደ ኢትዮጵያ ግብፅን እያስራበች ነው ወደሚል ክስ፣ በመጨረሻም ዲፕሎማሲ አልቆ አሁን መፍትሔ ጠቁም ወደሚል ጥያቄ። የ“ፍሬሚንግ” (framing) ንድፈ ሐሳብ እንደሚያስተምረው ጥያቄዎች በጭራሽ ገለልተኛ አይደሉም፦ በጥያቄ ውስጥ የሚሸጎጠው መነሻ ሐሳብ ሊነገሩ የሚችሉ መልሶችን ወሰን ያጠባል፣ መልሱ የሚኖርበትንም ዓለም ጸጥ ብሎ ይገነባል። ጦር ኃይል ለምን ሳይጠቀም ቀረ ብሎ መጠየቅ አጠቃቀሙ ጠረጴዛ ላይ እንዳለ አስቀድሞ መወሰን ማለት ነው።

እዚህ ላይ ቅጂው እውነተኛውን አስገራሚ ነገር ያመጣል — ንጹሑ ዘገባም ሆነ ቁጡው ምላሽ ትኩረት ያልሰጡት ክፍል፦ ሚኒስትሩ መሰላሉን ለመውጣት ፈቃደኛ አልነበረም። ጦሩ ለምን ዝም ብሎ እንደተቀመጠ ሲጫኑት መነሻ ሐሳቡን አረመ፣ ጦር ኃይሉ የግብፅን ድንበር ለመከላከል እንጂ በናይል ላይ ለማዋል እንዳልሆነ አጥብቆ ተናገረ። ወዲያውኑ ወደ አንቀጽ 51 እና ወደ ዓለም አቀፍ ሕግ ቋንቋ አፈገፈገ፣ የኢትዮጵያን የመልማት መብት አመነ፣ ደጋግሞም ጉዳዩ የዲፕሎማሲ ነው ወደሚለው ተመለሰ — ወታደራዊ መፍትሔዎች ወደ ስቃይና ጥፋት ብቻ እንደሚያመሩ የታሪክ ትምህርት እስከመስጠት ደረሰ። በሌላ አነጋገር መባባሱ የነበረው በጥያቄዎቹ ውስጥ እንጂ በመልሶቹ ውስጥ አልነበረም። ጠያቂዋ ጦርነት አቀረበች፤ ተጠያቂው ግን ደጋግሞ አስቀመጠው።

ቃላቱ ተነግረዋል፤ ይህ አሁን የተረጋገጠ ነው። ግን የተረጋገጠው እውነታ የሚገልጠውን ልብ በሉ። በዚህ ዓመት በናይል ቀውስ ውስጥ ከሁሉ የበለጠ ቀስቃሽ ቅጽበት የተተኮሰ ጥይት ወይም የተዘጋ የውኃ በር አልነበረም። ጥያቄ ነበር — መልሱም እምቢታ ነበር። ዣን ቦድሪያር (Jean Baudrillard) በቴሌቪዥን የሚተላለፍ ጦርነት “ሃይፐርሪል” ሊሆን ይችላል ብሎ ተከራክሮ ነበር፦ በመገናኛ ብዙኃን በኩል የሚለማመዱት ክስተት፣ ነገሩን ራሱ ፈጽሞ ባልነኩ ሕዝቦች እንደ ትርኢት የሚበላ። ናይል ወደዚህ ሁኔታ ደርሷል። አንድ ሚኒስትር ቃለ መጠይቅ ሙሉ ጦርነት ከማስፈራራት እየተቆጠበ ያሳልፋል፣ የሚዘዋወረው መገናኛ ክስተት ግን — ተቆራርጦ፣ ተቀርጾ፣ በአንዱ እጅ ነጽቶ በሌላው ተሳልጦ — ቢሆንም የጦርነት ስጋት ነው። ትርኢቱ ከባለቤቱ ተለይቶ የራሱን ሕይወት ያገኛል። ጣቢያው ንግግሩን ከራሱ የጽሑፍ መዝገብ ማጥፋቱ ትንሽ የጋዜጠኝነት ስህተት አይደለም፤ የግንዛቤ አስተዳደር (perception management) ውስጠት በንጹህ መልኩ ነው — መዝገቡ ሊጠብቀው የሚገባውን ታሪክ ለማስማማት መዝገቡን ራሱ ማረም።

መድረኩም ራሱ ገለልተኛ አይደለም። ፕሮግራሙ በባሕረ ሰላጤ ባለቤትነት ባለው መድረክ ላይ ይሠራል፣ የባሕረ ሰላጤ አገሮች ደግሞ በአፍሪካ ቀንድ ተመልካቾች አይደሉም — ኢትዮጵያ ልትደርስበት በምትሞክረው የቀይ ባሕር ኮሪዶር ውስጥ የሚያልፉ ወደቦች፣ የጦር ሰፈር መብቶችና ፉክክሮች አሏቸው። በሌላ አነጋገር ሦስተኛ የጥቅም ስብስብ የመጀመሪያዎቹ ሁለቱ የሚታዩበትን ማዕቀፍ ለመገንባት ይረዳል። የግንዛቤ አስተዳደር፣ “የስምምነት ማምረት” (manufacturing consent) ትውፊት ከረጅም ጊዜ ጀምሮ እንዳስተዋለው፣ ራሱን አያስተዋውቅም፤ እንደ ተራ የዜና ታሪክ ቅርጽ ይመጣል።

በሐሰቱ ውስጥ ያለው አደጋ

ባለቤቶቹ መባባስን ደጋግመው ስለሚያምቁ ቀውሱ አስተማማኝ ነው ብሎ መደምደም ምቹ ቢሆንም፣ የከርቲስ ማስጠንቀቂያ — እና የዩርቻክ ታሪክ — ወደ ተቃራኒው አቅጣጫ ይሄዳል። ሃይፐርኖርማሉ የተረጋጋ የሆነው እውነት ስለሆነ አይደለም፤ የተረጋጋ የሆነው በድንገት እስኪያቆም ድረስ ነው። የሶቪየት ሥርዓት በመጥፋቱ ዋዜማ ዘላለማዊ ይመስል ነበር። የተቆጣጠረ አለ-ጦርነት ማንም ለማብቃት ሳይወስን ሊሰበር ይችላል፦ በሶማሊያ ወይም በምሥራቅ ሱዳን በተኪ ግጭት፣ ካይሮ በኢትዮጵያ ዙሪያ ያገኘቻቸውን ሰፈሮች በሚያሳይ የከበባ ዲፕሎማሲ፣ ከሙሌት ወቅት ጋር በሚገጣጠም ድርቅ፣ ወይም ረጅም ጊዜ ቆራጥነትን ተውነው ያለ ዋጋ መውረድ በማይችሉ መሪዎች የተሳሳተ ስሌት። አደጋው በትርኢቱና በባለቤቱ መካከል ባለው ልዩነት የበለጠ ስለታም ይሆናል እንጂ አይረግብም፦ ሕዝቦችና ሦስተኛ ወገኖች የሚመልሱት ለሚዘዋወረው የጦርነት ስጋት እንጂ ሚኒስትሩ በእውን ለተናገረው መገታት አይደለም። የጦርነት ንግግር ትወና ነው — ትርኢቱ እስኪቃጠል ቅጽበት ድረስ ብቻ። የሐሰቱ አካላዊ መሠረተ ልማት — የባሕር ኃይል መዳረሻ፣ የጦር ማሰለፍ፣ የጥምረት ግንባታ — እውነተኛ ነው፣ እውነተኛ መሠረተ ልማት ደግሞ ያጸደቁትን ትረካዎች ተርፎ የመኖር ልማድ አለው።

ማንም የማይጠቀምበት መውጫ

ጭካኔው በአደባባይ ተቀምጧል። ከህልውና ቋንቋውና ከሉዓላዊ ትእቢቱ ሥር፣ በዓለም አቀፍ ውዝግቦች መስፈርት፣ በሚያስደንቅ ሁኔታ ሊፈታ የሚችል ችግር አለ። ኢትዮጵያ ኤሌክትሪክ ለማመንጨት የምትጠቀመው የውኃ መጠን እዚህ ግባ የሚባል አይደለም፤ እውነተኛዎቹ አደጋዎች የሚመለከቱት በደረቅ ዓመታት የውኃ ማጠራቀሚያውን የመሙላት ጊዜንና የልቀትን ማስተባበር ናቸው — የመርሐ ግብር፣ የማሳወቅና የመረጃ ጥያቄዎች እንጂ የመኖር ጥያቄዎች አይደሉም። በፍትሐዊ አጠቃቀም፣ በድርቅ ፕሮቶኮሎችና በተጋራ ቴሌሜትሪ ላይ የተገነባ የተፋሰስ ዙሪያ ማዕቀፍ ከሁለቱ መንግሥታት አንዳቸውም ክብራቸውን እንዲሰጡ አይጠይቅም። የሚጠይቀው ሁለቱም ቀውሱን መፈለጋቸውን እንዲያቆሙ ብቻ ነው። ይህ ደግሞ በሃይፐርኖርማል ሥርዓት ውስጥ አሁን አንዳቸውም ሊገዙት የማይችሉት ብቸኛ ነገር ነው፣ ምክንያቱም ትወናው ለእያንዳንዳቸው ከሰላም የበለጠ ዋጋ ኖሮታል።

በዚያ የካይሮ ስቱዲዮ ውስጥ ከተነገሩት ቃላት ሁሉ የበለጠ ሐቀኛው “ህልውና” ወይም “ጦር” አልነበረም። “መቆም” (deadlock) ነበር — ሚኒስትሩ መጀመሪያ ለኢራን፣ ከዚያም ዳር ዳር እያለ ለ13 ዓመታት የጥቁር ዓባይ ድርድር የተጠቀመበት ቃል። በወንዙ ላይ ቢቀርጸው ኖሮ ተመሳሳይ ነበር።

ማጣቀሻዎችና ተጨማሪ ንባብ

1. Alexei Yurchak, Everything Was Forever, Until It Was No More: The Last Soviet Generation (Princeton University Press, 2005).
2. Adam Curtis, HyperNormalisation (BBC, 2016).
3. Barry Buzan, Ole Wæver & Jaap de Wilde, Security: A New Framework for Analysis (Lynne Rienner, 1998) — securitisation theory.
4. Mark Zeitoun & Jeroen Warner, ‘Hydro-hegemony: a framework for analysis of trans-boundary water conflicts’, Water Policy 8 (2006); Mark Zeitoun, Power and Water in the Middle East (I.B. Tauris, 2008).
5. UN Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses (1997); the 1929 and 1959 Nile Waters Agreements.
6. Robert M. Entman, ‘Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm’, Journal of Communication 43:4 (1993).
7. Jean Baudrillard, The Gulf War Did Not Take Place (1995) & Simulacra and Simulation (1981); Guy Debord, The Society of the Spectacle (1967).
8. Edward S. Herman & Noam Chomsky, Manufacturing Consent (Pantheon, 1988); Christopher Clapham, The Horn of Africa: State Formation and Decay (Hurst, 2017); J. A. Allan, Virtual Water (I.B. Tauris, 2011).

የአዘጋጅ ማስታወሻ፦ እዚህ የተተነተነው የጥያቄ ቅደም ተከተል ከቃለ መጠይቁ ሙሉ የተለቀቀ ቅጂ ጋር ተመሳክሮ ተረጋግጧል። ጣቢያው ራሱ ያወጣው የጽሑፍ ማጠቃለያ ስለ ግብፅ ጦር ኃይልና ስለ ግብፅ “መራብ” የተነሱትን ንግግሮች አስቀርቶ ነበር፤ እነዚያ ክፍሎች በቅጂው ራሱና በተቀናቃኝ ጣቢያ ምላሽ ውስጥ ተጠብቀዋል። (ይህ ጽሑፍ ከእንግሊዝኛው “Everything Was Forever, Until the Dam” የተተረጎመ ነው።)

ጠባቧ በር

አማርትያ ሴን፣ በዓሉ ግርማ፣ እና ከወጥመዱ የመውጫ መንገድ

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

ከርቲስ በጨለማ ውስጥ ይተወናል። ይህ ማኅተሙም ገደቡም ነው። ወጥመዱን በእንዲህ ያለ ብሩህነት ካሳየን በኋላ፣ በመጨረሻው ጥቅል በተዘጋ በር ፊት ቆሞ፣ በመውጫ ስፍራ፣ ነጻ ለመሆን ሌላ መንገድ እንደነበረ መርሳታችንን ጥቆማ ብቻ ይሰጠናል። በራሱ መንገድ ታማኝ ነው፤ ርካሹን የማዳን ፍጻሜ ይከለክላል። ነገር ግን፣ ልከራከር እንደምፈልገው፣ ከእርሱ መለያየት ያለብንም ነጥብ ነው — መውጫ የለም ብሎ መቀበል ራሱ ከሁሉ ጥልቅ ወደሆነው ወጥመድ መውደቅ ነውና፣ የራሱ ዘዴ ወደሚዘረጋው ወጥመድ።

የከርቲስ ዘዴ ምስጢር አለው፣ ይህም እርሱ ከሚተችባቸው ሰዎች ምስጢር ጋር አንድ ነው። እርሱም ሁሉንም የሚያስረዳ አንድ የተደበቀ ማሽን ይፈልጋል። እርሱም አንድ ንጹህ ሞዴል — ተጠራጣሪው ተዋናይ፣ የሚዘጋው ወጥመድ — በሰፊውና ተቃራኒ በሆነው የሰው ሕይወት ትርምስ ላይ ይጭናል፣ ለበጎ አድራጎት መንግሥቱም ለቤተሰቡም ለጦርነቱም ለራሱም እንዲያስረዳ ያደርገዋል። ፊልሞቹ የሚያማልሉት እርሱ በሚወነጅላቸው ንድፈ ሐሳቦች ማማለያ በዚያው ምክንያት ነው፦ ከግራ መጋባቱ ስር አንድ ማሽን፣ አንድ ቁልፍ፣ ሁሉንም አጣምሮ የሚያስይዝ አንድ ታሪክ አለ ብለው ቃል ይገባሉ። ይህ የሁሉን አቀፍ ማብራሪያ ወጥመድ ነው፣ ይህ ተከታታይ ጽሑፍም በእያንዳንዱ ገጽ ውስጥ በእርሱ አደጋ ውስጥ ኖሯል። የእስረኞች ማጣብቂያ ሚሊሻዎቹን ሲያስረዳ በመሰለ ቁጥር፣ አዎንታዊ ነጻነት ቡልዶዘሩን ሲያስረዳ በመሰለ ቁጥር፣ ከ‹ቲኦዲሲው› አንድ ምቹ እርምጃ ራቅ ብለን ነበር — ደሙ የማንም ጥፋት አልነበረም፣ መዋቅሩ ራሱን ሲያሠራ ነበር ከሚል ውብ ማስረጃ። ያንን አደጋ በእያንዳንዱ መታጠፊያ የጠቆምኩት እንደ ማስዋቢያ ሳይሆን እንደ ተግሣጽ ነው፣ ሁሉንም የሚያስረዳ ማጉያ በጸጥታ ማጉያ መሆኑ ቀርቶ እምነት ሆኗልና። ወጥመዱ እውነተኛ ነው። ሙሉ እውነትም አይደለም፣ ልዩነቱን በረሳን ቅጽበትም ውስጡ ነን።

ያንን ጥንቃቄ ያዝ፣ የመውጫ ፍለጋም ሊጀምር ይችላል — በብሪታኒያ ሳይሆን፣ ከርቲስ በማይሰይመው፣ ዘመኑን ሙሉ ነጻነትን ፈጽሞ በተለየ ምንዛሬ በለካ ሰው።

አማርትያ ሴን — ቤንጋላዊ የምጣኔ ሀብት ተመራማሪ፣ የ1998 የኖቤል ተሸላሚ — የጀመረው ኢትዮጵያ በአጥንቷ ከምታውቀው ትዝታ ነው፦ ረሃብ። ልጅ ሳለ የ1943ቱ የቤንጋል ረሃብ ሚሊዮኖችን ሲገድል ተመልክቶ፣ ዘመኑን ሙሉ «Poverty and Famines» (1981) በተሰኘ ሥራ እንዲህ ያሉ አደጋዎች ፈጽሞ በቀላል የምግብ አለመኖር እንደማይከሰቱ አረጋገጠ። የሚከሰቱት ‹በሥልጣንነት› (entitlement) አለመኖር ነው — ሰዎች በእውነት ያለውን ምግብ የማዘዝ አቅም በማጣት — እናም፣ ከሁሉ ይበልጥ ገላጭ በሆነ ሁኔታ፣ ነጻ ፕሬስ ባላቸው በሚሠሩ ዲሞክራሲዎች ውስጥ አይከሰቱም። ነጻ ፕሬስ ረሃብን ይታይ ያደርጋል፤ መታየት በፖለቲካ ገዳይ ያደርገዋል፤ በመሆኑም ሊታይና በምርጫ ሊወገድ የሚችል መንግሥት ፈጽሞ በታላቅ ረሃብ ላይ ተቀምጦ አያውቅም። ነጻ ያልሆነ መንግሥት ግን ሕዝቡን በጨለማ ሊያስርበው ይችላል። ኢትዮጵያዊ ይህ ሙግት እንዲብራራለት አያስፈልገውም። ዘመናዊ ታሪካችን ንጉሠ ነገሥትን ለመጣል በረዱ፣ አምባገነንነትንም በተረፉ ረሃቦች የተሞላ ነው፣ በእያንዳንዱ ጊዜ ቁጥሩን በገዛ አፉንም ባፈነ መንግሥት የተሸፈኑ። የሴን ትንታኔ የክፍል ፫ ክስ ከአሥር ዓመታት አስቀድሞ የተጻፈ ነው፦ የመለኪያው በእውነታው ላይ ያለው አገዛዝ ቴክኒካዊ ስህተት ሳይሆን፣ በጫፉ፣ የሞት ማሽን ነው — ብቸኛው የተረጋገጠ መድኃኒቱም እንደዚህ ያለ ሕትመት ሊተገብረው የሚኖርበት ነገር ራሱ ነው።

የሴን ጥልቅ ስጦታ ግን መላው ፊልም ያጣው ጽንሰ ሐሳብ ነው። «Development as Freedom» (1999) ውስጥ የበርሊንን ገዳይ ሁለትዮሽ ውድቅ አደረገ። ለሴን ነጻነት፣ የጣልቃ ገብነት አለመኖር ብቻ አይደለም፣ የአንድ ባለሥልጣን ስለ ከፍተኛ ማንነትህ ያለው ራእይ መጫንም አይደለም። ‹ብቃት› (capability) ነው — አንድ ሰው ማድረግና መሆን የሚችላቸው ነገሮች እውነተኛ፣ ብዙ ዓይነት፣ ተጨባጭ ስፋት፦ መመገብ፣ ማንበብና መጻፍ መቻል፣ መንቀሳቀስ፣ መናገር፣ በማኅበረሰቡ ሕይወት መሳተፍ፣ ለመኖር ምክንያት ካላቸው ሕይወቶች መካከል መምረጥ። ይህ አዎንታዊ የነጻነት አተያይ ነው፤ ስለ አቅም እንጂ ስለ ጣልቃ አለመግባት ብቻ አይደለም። ሆኖም የአዎንታዊ ነጻነትን መርዝ ጨርሶ አይይዝም፣ በአንድ ወሳኝ ምክንያት። አንድም መድረሻ አይሰይምም። እውነተኛ ማንነትህ ማን እንደሆነ ነግሮ ወደዚያ አያስገድድህም። አቅሞችህን ያበዛል፣ ምርጫውንም ላንተ ይተዋል። ‹ለ›ነጻነት ነው፣ ያለ ግንባር ቀደም፦ የሰው ልጅ ብልጽግና ሕልም፣ ከቡልዶዘሩ ትጥቅ የተፈታ።

የአንድ አገር ነጻነት መለኪያ የገነባችው ጎዳና ሳይሆን ሕዝቧ በእውነት መኖር የሚችለው ሕይወት ነው። አንዲት መበለት ጎኑ ለመኖር የማትችለው ኮሪደር ልማት አይደለም። የመገለሏ ሐውልት ነው።

እንግዲያውስ ከወጥመዱ የመውጫዋ ጠባብ በር ይህች ናት፣ በግልጽ መግለጹም ተገቢ ነው፣ ብልጽግና ፓርቲ የሚለውን ሁሉ መልሶ ያስቀምጣልና። ነጻነት ብቃት ከሆነ፣ ቤተሰብን የሚያራቁተው ማንሳፈፍ የነጻ መውጣት ምዕራፍ ሳይሆን የነጻነት ቅናሽ ነው፤ ድሆችን የሚያፈናቅለው ማፍረስ ወደ ብልጽግና እርምጃ ሳይሆን፣ ብቸኛዋ ትርጉም ያላት ብልጽግና በእውነት የያዘቻቸውን ብቃቶች — ቤት፣ መተዳደሪያ፣ ሰፈር፣ የሕይወት ጨርቅ — ማጥፋት ነው። ሴን የምዕራፉ ቋንቋ በመዋቅሩ ሊለው የማይችለውን ነገር ልንል ያስችለናል፦ ሰዎች ማድረግና መሆን የሚችሉትን የሚቀንስ ልማት፣ ቁጥሮቹ ምንም ያህል አረንጓዴ ቢሆኑ፣ ጨርሶ ልማት አይደለም። ሕልሙ ለኢትዮጵያ ብልጽግናን መፈለጉ ስህተት አይደለም። ብልጽግና ‹ምን እንደሆነ› ላይ ነው የተሳሳተው — ሐውልቱንም ከሕይወት ጋር ተሳስቷል።

ሆኖም በሕንዳዊው የምጣኔ ሀብት ተመራማሪ አልጨርስም፣ የዚህ ተከታታይ ጽሑፍ ጥያቄ ጥልቅ መልስ — ይህ የገባ ምርመራ ብቻ ነውን? — በዴልሂ ወይም በኦክስፎርድ ሳይሆን በአዲስ አበባ ነውና፣ ከአርባ ዓመታት በፊትም በደም ተጽፏል። በዓሉ ግርማ ኢትዮጵያ ካፈራቻቸው እጅግ ምርጥ ደራሲዎች መካከል ነበር፣ ለጊዜውም በደርግ የራሱ የማስታወቂያ ሚኒስቴር ውስጥ ከፍተኛ ሰው — የሥርዓቱ ሕልም ሠሪ። በ1975 ዓ.ም. (1983) «ኦሮማይ»ን አሳተመ፣ በሰሜን ሶሻሊስታዊ ነጻ መውጣትንና ብሔራዊ አንድነትን ሊያደርስ በታሰበው ታላቁ ጥቃት፣ በ‹ቀይ ኮከብ ዘመቻ› መካከል የተቀናበረ ልብ ወለድ። በዓሉም፣ በማሽኑ ውስጥ ቆሞ የነበረው፣ ስለ እርሱ እውነቱን ተናገረ፦ ከሚያሰክረው የነጻ መውጣት ሕልም ስር ንቀት፣ ሙስና፣ ከንቱነትና ሞት እንዳለ፤ ውቦቹ ቃላት የቁጥጥር ማሽን እንደሸሸጉ፤ የነጻነቱ ዘመቻ ኃያላኑ ለሕዝቡ የነገሩት፣ ከዚያም የከፋ፣ ለራሳቸው የነገሩት ውሸት እንደሆነ። ርእሱ ራሱ — ‹ኦሮማይ›፣ ‹መጨረሻ›፣ ‹ፍጻሜ›፣ ‹ከእንግዲህ የለም› — በሕልሙ ላይ የተሰጠ ፍርድ ነበር።

ስለጻፈውም፣ በዓሉ ግርማ በ1976 ዓ.ም. መጀመሪያ (1984) ጠፋ፣ ባገለገለው መንግሥት ተወስዶ፤ አስከሬኑ ፈጽሞ አልተገኘም፣ ልብ ወለዱም ታገደ። ይህ ማዕቀፍ ባዕድ ነው ለሚል ክስ ሁሉ መልሱ እርሱ ነው። ኢትዮጵያ የነጻነትን ሕልም ትችት አላስገባችም። የኢትዮጵያ እጅግ ምርጥ ተራኪ፣ አንድ ብሪታኒያዊ ፊልም ሠሪ ለሐሳቡ ምስልና ስም ከመስጠቱ አሥርተ ዓመታት አስቀድሞ፣ በእርሱ ‹ሞተ›። ወጥመዱ ለልክ የምንሞክረው የአውሮፓ ሐሳብ አይደለም። ቀደም ብለን ያሠራነው ማሽን ነው፤ ከእኛ አንዱ ሰየመው፣ ስለ ሰየመውም ገደለው።

ይህም በያዘው ጊዜ ውስጥ ደኅንነቱ የተጠበቀ ቁስል እንዳይመስል፣ ያው ማሽን በቅርቡ እንዴት እንደሠራ አስብ። ገዱ አንዳርጋቸው የድኅረ 2010 ዓ.ም. ሥርዓትን ከከፍተኛ ክፍሎቹ ሆኖ ለመገንባት አግዟል፦ የአማራ ክልል ዋና አስተዳዳሪ፣ ቀጥሎም የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር፣ ቀጥሎም ለጠቅላይ ሚኒስትሩ ራሱ የብሔራዊ ደኅንነት አማካሪ — የአዲሱ ሥርዓት አናጺ እንጂ ተመልካች አልነበረም። ከእርሱ ጋር በተለያየ ጊዜ፣ በአደባባይና በማያሻማ ቃላት፣ መንግሥትን በክህደት፣ በአምባገነናዊ አገዛዝ፣ የአገሪቱን ቀውሶች በፖለቲካ ሳይሆን በኃይል በመመለስ በከሰሰ ጊዜ — ትሪቢዩኑ በራሱ ማረጋገጥ በማይችላቸው ከተቃዋሚ ጋር በተያያዙ ዘገባዎች መሠረት — በዋና ከተማዋ በራሱ ቤት ውስጥ በቁም እስር ተደረገ፣ ተጠብቆና ከጎብኚዎች ተቆርጦ። አራት አሥርተ ዓመታት ከበዓሉ ግርማ ይለዩታል፣ ዝርዝሮቹም ይለያያሉ፤ አንዱ ጠፋ፣ ሌላው በራሱ ግድግዳ ጀርባ በዝምታ እንደተያዘ ተዘገበ። ሰዋሰዉ ግን አንድ ነው፦ ማሽኑን ከውስጥ ያየ፣ ጮክ ብሎ የተናገረ፣ ባገለገለው መንግሥትም ከውይይቱ የተወገደ ውስጠኛ ሰው። ይህ ጥንታዊ ታሪክ አይደለም። ያው በር ነው፣ እንደገና እየተዘጋ።

ይህ ተከታታይ ጽሑፍ የቆመበት ወግ ይህ ነው፣ ተስፋ መቁረጥንም መጽናናትንም ይከለክላል። ተስፋ መቁረጥን ይከለክላል፣ በዓሉ ግርማ ዓረፍተ ነገሩን የጻፈው ምን ሊያስከፍለው እንደሚችል እያወቀ ነውና፣ ይህም ማለት ዓረፍተ ነገሩ መጻፍ ተገቢ ነበር ማለት ነው — ነጻ ቃል ምንም አይደለም አይባልም፤ ወጥመዱ ሙሉ በሙሉ ሊውጠው የማይችለው አንድ ነገር ነው፣ የሴን ነጻ ፕሬስ የረሃብ መድኃኒት እንጂ ምስክሩ ብቻ ያልሆነበት ምክንያት ነው። መጽናናትንም ይከለክላል፣ ያም ሆኖ ተገደለና፣ ሕልሙም ሳይበገር ገፋ፣ እውነት መናገር የተረጋገጠ ማዳን ነው ብሎ ማስመሰልም ያዋርደዋልና። የተረጋገጠ ማዳን የለም። ጠባቧ በር ብቻ አለች፣ እርሷንም ክፍት ለማድረግ የሚደረግ የዕለት ተዕለት፣ ውበት አልባ፣ አደገኛ ልፋት።

እንግዲያውስ በመጨረሻ ወደ 2010 ዓ.ም. ጸደይ፣ ወደተከፈቱት በሮች፣ ወደ እውነተኛው ነጻነት እንመለሳለን። እውነተኛ ነበር። ያ ፈጽሞ ቅዠት አልነበረም። ቅዠቱ ነጻነት፣ አንዴ ከተሰጠን በኋላ፣ ራሱን ይጠብቃል የሚል ነበር — ከላይ እንደ ስጦታ ተቀብለን፣ ደጋግመን፣ ከታች መሥራት ሳያስፈልገን። አሁን በስጦታው ውስጥ የታጠፈውን እናውቃለን፦ ተጠራጣሪው ሕገ መንግሥት፣ ገዢው ቁጥር፣ አስገዳጁ ሕልም። ማወቁ ራሱ ግን የመቃወሙ መጀመሪያ ነው። ወጥመዱን ‹ማየት› የሚችል ሕዝብ ከእንግዲህ ሙሉ በሙሉ አልተያዘበትም። በግንባር ቀደሙ ቃላት ሳይሆን በሴን ቃላት፣ ነጻነቱን እጅግ ድሃው ዜጋው በእውነት ማድረግና መሆን በሚችለው ለመለካት ሊመርጥ ይችላል። ራሱን እንደ ምክንያታዊ ከዳተኞች ሕዝብ አድርጎ የሚስለውን ሞዴል ሊክድና፣ ከመዋቅሩ እያንዳንዱ ማበረታቻ በተቃራኒ፣ መጀመሪያ የመተማመንን ምክንያታዊ ያልሆነና መሥራች ተግባር ሊፈጽም ይችላል። ኮሪደሩ አገር አለመሆኑን፣ ምዕራፉ ምግብ አለመሆኑን፣ በተራራው ላይ ያለው ቤተ መንግሥት ብሔር አለመሆኑን አጥብቆ ሊናገር ይችላል።

ይህ ሁሉ የግድ የሚሆን አይደለም፣ ደኅንነቱ የተጠበቀም አይደለም። በሩ ጠባብ ነው፣ በራሱም ክፍት ሆኖ አይቆይም። ነገር ግን በር ነው፣ ከርቲስም ግድግዳ ብቻ ነው ያለው ብሎ መጠቆሙ ስህተት ነበር። በዓሉ ግርማ አገኘው። ሴን ገለጸው። እውነተኛውን ዓረፍተ ነገር ጮክ ብሎ የሚናገር እያንዳንዱ ዜጋ — ‹ይህ ነጻነት አይደለም፤ ይህ ሐሰተኛ ቅጂው ነው› — በዚያ ቅጽበት፣ በበሩ ደጃፍ ቆሞ፣ ለሚቀጥለው ሰው፣ በሰውነቱ ክፍት አድርጎ እየያዘው ነው። ‹ኦሮማይ›፣ አለ ሕልሙ። መጨረሻ። ከእንግዲህ የለም። እኛ ግን ለመስማማት አንገደድም።

ምንጮች

ማጉያውን ማዞር። በአንድ ምክንያት ማብራሪያ ላይ ስላለው ሁሉን አቀፍ ዝንባሌ — ይህ ተከታታይ ጽሑፍ ለከርቲስ ራሱ ዘዴ ለሚያውለው ጥንቃቄ ያህል ለተመልካቾቹም ያውለዋል።

መውጫው። አማርትያ ሴን፣ «Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation» (1981) እና «Development as Freedom» (1999)፤ የኖቤል የምጣኔ ሀብት ሽልማት፣ 1998። በረሃብና በነጻ ፕሬስ አለመኖር መካከል ያለው ትስስር የሴን ሙግት ሲሆን፣ እንደዚያው ቀርቧል።

የኢትዮጵያ ምስክር። በዓሉ ግርማ፣ «ኦሮማይ» (1975 ዓ.ም./1983)፤ በማስታወቂያ ሚኒስቴር ውስጥ የነበረው ሚና፣ የቀይ ኮከብ ዘመቻ አውድ፣ እና በ1976 ዓ.ም. መጀመሪያ (1984) መጥፋቱ ከሕይወቱና ከሞቱ የሕዝብ መዝገብ የተወሰዱ ናቸው። የ‹ኦሮማይ› ፍቺ የተለመደውን አጠቃቀም ይከተላል፤ ልብ ወለዱ የዘመናዊ አማርኛ ሥነ ጽሑፍ ምዕራፍ ሆኖ ይቆያል።

የዘመኑ ምስክር። ገዱ አንዳርጋቸው የአማራ ክልል ዋና አስተዳዳሪ (2005–2011 ዓ.ም.)፣ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር (2011–2012 ዓ.ም.) እና ለጠቅላይ ሚኒስትሩ የብሔራዊ ደኅንነት አማካሪ (2012–2014 ዓ.ም.) ሆኖ አገልግሏል፤ በ2016 ዓ.ም. (2024) በዐቢይ አህመድ መንግሥት ላይ ያቀረበው ሕዝባዊ ትችት በመዝገብ ላይ ነው። ቀጥሎ በቁም እስር ተደረገ የሚሉ ዘገባዎች ከተቃዋሚ ጋር ከተያያዙ ስም-አልባ ምንጮች የመነጩ ናቸው፣ እዚህም እንደተዘገበ እንጂ በትሪቢዩኑ በራሱ እንዳልተረጋገጠ ቀርቧል። ማሳሰቢያ፦ እርሱን የመኪና ማቆሚያ ጠባቂ ሆኖ የሚያሳይ የተለየ በይነመረብ ላይ የተሰራጨ ምስል በ‹HaqCheck›ና በ‹MultiFactCheck› የፋክት-ቼክ አገልግሎቶች (ጥቅምት–ታኅሣሥ 2025) በሰው ሠራሽ አስተውሎት የተፈጠረና ሐሰተኛ ተብሎ ተገምግሟል፣ በዚህ ተከታታይ ጽሑፍም ሆን ተብሎ አልተጠቀመበትም።

ወጥመዱ · ክፍል ፭ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

ማጥመጃው ሕልሙ ነው

ብልጽግና፣ ቡልዶዘሩ፣ እና የሚያስገድደው ነጻነት

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

ወጥመድ መንጋጋ ያስፈልገዋል፣ ሁለቱ ሲዘጉም ተመልክተናል፦ እያንዳንዱ ሕዝብ በሌሎቹ ላይ እንዲታጠቅ ያስተማረው ሕገ መንግሥት፣ መንግሥት ከሕዝቡ በላይ መሣሪያዎቹን እንዲያምን ያስተማረው ምዕራፍ። ነገር ግን ወጥመድ ማጥመጃም ያስፈልገዋል — የሚፈለግ ነገር፣ የሚዘረጋለት ነገር፣ ፍጡሩን በራሱ ፈቃድ ወደ ማሽኑ የሚስብ ነገር። ከርቲስ እንድንሰማው የሚፈልገው ጭካኔ፣ ወደ ነጻነት ወጥመድ ማንም አይጎተትም የሚል ነው። እኛው ራሳችን እንገባለን። የሚስበንም ያለን እጅግ ውብ ነገር ነው፦ ሕልሙ ራሱ።

እዚህ ጋር መላው ፊልሙ ወደ ተገነባበት ሐሳብ እንደርሳለን፣ በትክክልም መግለጹ ተገቢ ነው፣ የሁሉም ማጠፊያ ነውና። አይዛያ በርሊን በ1958 በኦክስፎርድ ባቀረበው ‹ሁለቱ የነጻነት ጽንሰ ሐሳቦች› (Two Concepts of Liberty) ንግግሩ፣ ይህን ተከታታይ ጽሑፍ ከመጀመሪያው ያደራጀውን ልዩነት አበጀ። አሉታዊ ነጻነት ‹ከ›ነጻ መሆን ነው — የጣልቃ ገብነት አለመኖር፣ ሰው እንደፈቀደ እንዲኖር የሚተውበት ምኅዳር። አዎንታዊ ነጻነት ‹ለ›ነጻ መሆን ነው — ራስን መግዛት፣ ራስን መገንዘብ፣ ከፍ ያለውን፣ እውነተኛውን፣ ሙሉ በሙሉ የተገነዘበውን ራስ የመሆን ነጻነት። የበርሊን ማስጠንቀቂያ፣ በቀዝቃዛ ጦርነት ጫፍ ላይ የቀረበውና የክፍለ ዘመኑን አምባገነንነቶች ያነጣጠረው፣ ሁለተኛው ጽንሰ ሐሳብ በእጅጉ ይበልጥ አደገኛ ነው የሚል ነበር። እውነተኛ ማንነትህን አውቃለሁ ብዬ በምናገርበት ቅጽበት — ይበልጥ ጥበበኛ፣ ከሐሰተኛ ንቃተ ኅሊና ነጻ፣ ከራስህ ግራ መጋባት የተላቀቅህ ብትሆን የምትሆነውን ማንነት — በእውነት ያለኸውን ማንነት የመሻር ፈቃድ ለራሴ ሰጥቻለሁ። ነጻ ላወጣው የወሰንኩትን እውነተኛ ‹አንተ› ስም እየጠራሁ፣ በተጨባጭ ያለኸውን ‹አንተ›ን ላስገድድ እችላለሁ። ጭቆና ወደ ማዳን ይለወጣል። በአንገት ላይ ያለው ጫማ የእንክብካቤ ተግባር ይሆናል።

በርሊን ይህ ሐሳብ የተወለደበትን በትክክል ያውቅ ነበር፣ ከርቲስም እንዲሁ። እጅግ ንጹህ ምንጩ ሩሶ ነው፣ በ‹ማኅበራዊ ውል› (The Social Contract, 1762) ውስጥ ያለው፣ የሚሰማው ዜጋ ሁሉ ሊሸበር የሚገባው ዓረፍተ ነገር ደግሞ ይህ ነው፦ የጋራውን ፈቃድ ለመታዘዝ የሚከለክል ማንኛውም ሰው በመላው አካል እንዲታዘዝ ይገደዳል፣ ይህም ‹ነጻ እንዲሆን ይገደዳል ከማለት ያነሰ ምንም አይደለም።› ከዚያ ሐረግ፣ ከርቲስ እንደሚከራከረው፣ አንድ መስመር ወደ ሮቤስፒየርና ወደ ‹ሽብሩ› (the Terror) ይዘልቃል — የሕዝብ ደኅንነት ኮሚቴ በበጎ ምግባር ስም ሲገድል፣ ‹ሕዝብ›ን ለማድረስ ሕዝቡን ሲገድል — እናም በእያንዳንዱ አብዮታዊ ግንባር ቀደም ውስጥ፣ ለማዳን ሲል ራሱን ሲያፈርስ ባገኘው ሁሉ ውስጥ ይቀጥላል። ይህ ክፍል ስሙን የወሰደው ሦስተኛው ክፍሉ፣ መስመሩን ወደ የራሳችን ዘመን ይከተላል፣ በኢራቅ ላይ ነጻነትን በጠመንጃ አፈሙዝ የመጫን የኒዮ-ወግ አጥባቂ ሕልም በኩል። ጭሮ የሚተወው ቅራኔ ፍጹም ነው፦ አሉታዊ ነጻነትን — ‹ከ›ነጻነትን — ለማስፋፋት የሚደረግ ሙከራ እንኳ፣ በኃይልና በግንባር ቀደምና በዕቅድ ሲካሄድ፣ እጅግ ኃይለኛ ወደሆነ የአዎንታዊ ነጻነት ፕሮጀክት ይለወጣል። ነጻ ሊያወጡህ የሚፈልጉ ሰዎች ሳያስገድዱህ አይቀሩም።

አሁን ያንን የንግግር አዳራሽ ረቂቅ ሐሳብ በአንድ እጅህ ያዝ፣ በሌላው እጅህም የኢትዮጵያን ገዢ ፓርቲ ያዝ፣ ስሙንም አንብብ። ብልጽግና። በ2012 ዓ.ም. (2019) ኢሕአዴግ ራሱን አፍርሶ ወራሾቹን እንደ ‹ብልጽግና ፓርቲ› መልሶ አዋቀረ — በዚህም፣ ምናልባት ባላሰበው ታማኝነት፣ ራሱን በአንድ መድረሻ ስም ሰየመ። የሂደት፣ የውይይት፣ የተፎካካሪ በጎ ነገሮች ትዕግሥተኛ ድርድር ፓርቲ ሳይሆን፣ የመድረስ ፓርቲ፦ የኢትዮጵያን ሕዝብ ወደ ተመኘለት ብልጽግና ያለው፣ ክቡር፣ ገናና መጻኢ ጊዜ የሚያደርስ ተሽከርካሪ። መሪ ፍልስፍናው ‹መደመር›፣ በ2012 ዓ.ም. በጠቅላይ ሚኒስትሩ የመጽሐፍ መልክ የተሰጠው፣ ብዙ ግጥማዊነቱ እንዳለ ሆኖ፣ የዜጋው ‹እውነተኛ› የጋራ ማንነት አስተምህሮ ነው፦ ጠባቡን፣ ከፋፋዩን፣ የዜሮ ድምር ትስስሮቹን ወደ ጎን አድርጎ ራሱን ወደ ትልቅ ሙሉ የሚደምር ማንነት። በበርሊን ትክክለኛ አመዳደብ የአዎንታዊ ነጻነት ፍልስፍና ነው። ኢትዮጵያውያን ምን መሆን እንዳለባቸው ያውቃል። ምን መሆን እንዳለብህ የሚያውቅ እንቅስቃሴም፣ አስቀድሞ በጭላጭ፣ እንድትሆነው የማድረግ መብት ለራሱ ሰጥቷል።

በ2010 ዓ.ም. የእስር ቤቱን በሮች የከፈተው ሰው፣ ቡልዶዘሩን ሲይዝ ሕልሙን አልከዳም። እያገለገለው ነበር። በርሊን ሊያስጠነቅቀን የሞከረው አስፈሪ ነገር ይህ ነው፦ አንድ ዓይነት ሕልም ነው።

እንግዲያውስ ሕልሙ ቡልዶዘር ሲሆን ተመልከት — ቃል በቃል፣ በተጨባጭ፣ በዋና ከተማዋ ጎዳናዎች ላይ። ከ2014 ዓ.ም. (2022) ጀምሮ በአዲስ አበባ የተካሄዱት፣ በ2016ና በ2017 ዓ.ም. (2024–2025) ወደ አዳማ፣ ሐዋሳ፣ ድሬዳዋና ሌሎች ከተሞች የተስፋፉት የኮሪደር ልማት ፕሮጀክቶች፣ የአዎንታዊ ነጻነት መንግሥት በአስፋልትና በማፍረስ የታየ ነው። ራእዩ በእውነት የሚያማልል ነው፦ ንጹህ፣ ዘመናዊ፣ የዓለም ደረጃ ያለው ከተማ — ሰፊ ጎዳናዎች፣ ፏፏቴዎች፣ የብስክሌት መስመሮች፣ የሚያብረቀርቁ ማማዎች፣ ለታላቅ አገርና ለታላቅ አህጉር የሚመጥን ዋና ከተማ። ለመገንባትም፣ ቤቶች ይመለከታሉ፣ ይነሳሉ፣ ወደ ፍርስራሽ ይቀነሳሉ። የሰብአዊ መብት ድርጅቶችና ዓለም አቀፍ ሚዲያዎች የበርካታ ነዋሪዎችን መፈናቀል ዘግበዋል — የመብት ተቆጣጣሪዎች አኃዙን በአስር ሺዎች አስቀምጠውታል — ብዙዎቹ ወደ ዳር ተዛውረው፣ ካሳውም፣ በዚያው ዘገባ መሠረት፣ ከበቂ ማነስ እስከ አለመኖር ደርሷል። ዕቅዱን የሚተርፈው ሰፈር፣ በንድፍ ሊገባ የማይችለው መደበኛ ያልሆነ ኑሮ፣ አይጠየቅም። ይነሳል። እዚያ የኖሩ ሰዎችም ይነገራቸዋል — ይህን የሚናገሩ ብዙዎች እንደሚያምኑበት አልጠራጠርም — ይህ ለእነርሱ፣ ለብልጽግናቸው፣ ለክብራቸው፣ የልጅ ልጆቻቸው ለሚወርሱት ውብ ኢትዮጵያ እየተደረገ ነው። ሩሶና በርሊን ሊመኙት በሚችሉት ትክክለኛ ስሜት፣ ነጻ እንዲሆኑ እየተገደዱ ነው።

ውበቱ ከጎዳናው ወደ ቤተ መንግሥቱ ይወጣል። በእንጦጦ ከፍታ ላይ የተዘገበው ግዙፍ፣ ሚስጥራዊ ፕሮጀክት — ጠቅላይ ሚኒስትሩ ራሳቸው በጠቀሱት አኃዝ መሠረት ወጪው አሥር ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ገደማ ተብሎ የተዘገበ አዲስ ብሔራዊ ቤተ መንግሥት፣ ከሰው ሠራሽ ሐይቆችና ከንጉሠ ነገሥታዊ የመሬት አቀማመጥ ጋር — ሕልሙ በእጅግ ራቁቱ መልኩ ነው፦ ብሔራዊ ታላቅነት እንደሚገነባ ነገር፣ በታችኛው ሸለቆ ብሩ ሲንኮታኮት ሳለ በድንጋይና በውሃ የቀረበ ዕጣ ፈንታ። ሰዋሰዉ ይታወቃል። የሕዝቡን መጻኢ ጊዜ ከሕዝቡ በላይ ካወቀ እያንዳንዱ ግንባር ቀደም ሰዋሰው ነው — ሐውልቱ፣ የአምስት ዓመት ዕቅዱ፣ ናሙና መንደሩ፣ በኮረብታው ላይ ያለች የምታበራ ከተማ። የራእዩ ስፋት፣ ለእርሱ ሊሰዋ ከሚችለው ስፋት ጋር በትክክል የተመጣጠነ ነው።

በእጅግ ትልቁ ስፋት፣ ጦርነቶቹ በዚያው ሰዋሰው ሊነበቡ ይችላሉ — ምንም እንኳ እዚህ በዚህ ተከታታይ ጽሑፍ ሁሉ ውስጥ በእጅግ ጥንቃቄ መርገጥ ቢያስፈልግም። በትግራይ፣ በአማራ፣ በኦሮሚያ ባሉት ዘመቻዎች ውስጥ የአዎንታዊ ነጻነት አመክንዮን በመጨረሻው ደረጃው ማየት ይቻላል፦ የተዋሐደች፣ ሥርዓት ያላት፣ ብልጽግና ያላት ኢትዮጵያ እጅግ ታላቅ በጎ ነገር ናት፣ በግልጽም የሕዝቡ እውነተኛ ዕጣ ፈንታ ናት፣ በመሆኑም መቃወሟ በሕጋዊ መንገድ ሊሰበር ይችላል የሚል እምነት። የጠቅላላው ሕልም የክፍሉን መሰበር ይፈቅዳል። ነገር ግን እነዚያን ጦርነቶች ወደ ፍልስፍና ንግግር አልቀንሳቸውም፣ አንባቢውም እንዲሁ ማድረግ የለበትም። በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ሞተዋል። ያንን ወደ አንድ ሐሳብ ንጹህ የዘር ሐረግ ማጠፍ፣ በወረቀት ላይ፣ ይህ ተከታታይ ጽሑፍ የሚያወግዘውን ረቂቅነት መፈጸም ነው — ሞዴሉን ከእውነታው፣ ቁጥሩን ከአፉ መቀየር። ማዕቀፉ አመክንዮውን ያብራ፣ ሙታኑ ግን፣ አጥብቀው፣ ሙታን ሆነው ይቅሩ። አንዳንድ ነገሮች ውብ መደረግ የለባቸውም።

ይህም እንደገና ወደ ተግሣጹ ይመልሰናል። እዚህ የቀረበው ንባብ የራሱ ማማለል አለው፣ የክፉ ሰው መነሻ ታሪክ ማማለል — ዐቢይ አህመድ ሁልጊዜ አስገዳጅ ሊሆን የነበረ ሰው፣ ቡልዶዘሩ አስቀድሞ በልቡ የሚንተከተክ ነጻ አውጪ አድርጎ። ተቃወመው። ይበልጥ እውነተኛውና ይበልጥ አስፈሪው ዘገባ፣ ትክክለኛው ከርቲሳዊ የሆነው፣ በርሊን ራሱ የጻፈው፣ ጨርሶ ክፉ ሰው ማስፈለግ የለበትም የሚል ነው። ሕልሙ ማጎሪያ ለመሆን አስመሳይ አይፈልግም። ኃይል ያለውና ሕዝቡ ምን መሆን እንዳለበት ራእይ ያለው ቅን አማኝ ብቻ ይፈልጋል። ሰውዬው በ2010 ዓ.ም. እያንዳንዱን ቃል ከልቡ ተናግሮት፣ አሁንም እያንዳንዱን ቃል ከልቡ ማለቱ፣ እናም ማየት አለመቻሉ — የአዎንታዊ ነጻነት መዋቅር ማየትን ፈጽሞ የማይቻል ስለሚያደርገው — አሁን የሚጭነው ነጻነትና ቀደም ሲል የለቀቀው ነጻነት፣ በፍልስፍና፣ አንድ ተግባር ወደ ውስጥ የተገለበጠ መሆኑን፣ ፈጽሞ ሊሆን የሚችል ነው። ይህ ከጥፋተኝነት ነጻ ማውጣት አይደለም። ቅን አስገዳጅ አሁንም አስገዳጅ ነው፣ የተፈናቀሉትም ባፈናቀላቸው ዓላማ ንጹህነት ምክንያት ያነሰ አልተፈናቀሉም። ይበልጥ ከባድ ነገር ነው፦ የጭራቅ መጽናኛ የሚነፍገን፣ በምትኩም እጅግ ይበልጥ የሚያስጨንቀውን ዕድል የሚሰጠን ማብራሪያ — ወጥመዱ በሕልሙ ውስጥ የተገነባ መሆኑን፣ ማንኛችንም ያንን ሕልምና ያንን ኃይል ይዘን ልንፈነቅለው እንደምንችል።

ታላቁን ስፋት መፈለግ ሳያስፈልግ አመክንዮው ሲሠራ ማየት ይቻላል፤ ትንሹ ስፋት፣ በዚህ ሳምንት ራሱ፣ በቂ ነው። ቅዳሜ፣ ነሐሴ 16 ቀን 2018 ዓ.ም. — 22 ኦገስት 2026 — ጠዋት፣ ትሪቢዩኑ በሌላ ቦታ ማረጋገጥ ባልቻለው በ‹ብስራት ሚዲያ› የቪዲዮ ዘገባ መሠረት፣ አንድ ግለሰብ ብቻውን ወደ መገናኛ — ከአዲስ አበባ እጅግ ከተጨናነቁ መስቀለኛ መንገዶች አንዱ — ገባ፣ የጠቅላይ ሚኒስትሩን ስም የጠቀሰ መፈክር በብረት ላይ አስደግፎ፣ ሙሉ በሙሉ ብቻውን ተቃውሞ ማሰማት ጀመረ። መሣሪያ አልያዘም፣ ንቅናቄም አልመራም። በእጅግ ቃል በቃል ስሜት፣ ወደ ጋራው ሕልም ውስጥ ለመደመር ፈቃደኛ ያልሆነ አንድ ተጨባጭ ዜጋ ነበር። በዚያው ዘገባ መሠረት፣ በደቂቃዎች ውስጥ በአካባቢው የነበሩ ፖሊሶች ይዘውት ወደ ጣቢያ ወሰዱት፤ ቪዲዮው እስከተሰራጨበት ጊዜ ድረስም ኦፊሴላዊ ማብራሪያ አልተሰጠም። ትሪቢዩኑ ክስተቱን በአንድ ብቻ ምንጭ እንደተዘገበ እንጂ በራሱ እንዳልተረጋገጠ ይመዘግባል። ሰዋሰዉን ግን ልብ በል፦ ሕዝቡ ምን መሆን እንዳለበት ራእይ ዙሪያ በተደራጀ ሥርዓት ውስጥ፣ በአደባባይ ቆሞ ‹ደኅና አይደለሁም፣ እናንተም አስከፍታችሁኛል› የሚል ሰው መልስ አይሰጠውም፣ አይከራከሩትም። እንደ ፍርስራሽ፣ ከምስሉ ይጠረጋል።

ሁለቱ መንጋጋዎች ተዘግተዋል። ማጥመጃው ሥራውን ሠርቷል። ስለዚህም በመጨረሻ ወደሚያስፈልገው ብቸኛ ጥያቄ እንደርሳለን፣ ከርቲስ የሚጠይቀውና፣ በተለመደው ጨለምተኝነቱ፣ ለመመለስ የሚያመነታውን። ከወጥመዱ መውጫ መንገድ አለ? በጥርጣሬ ያልተቀረጸ፣ በግንባር ቀደም ያልተላከ፣ በመንግሥት ያልተቆጠረ ወይም በሕልም ያልተጫነ የነጻነት ሐሳብ ለእኛ የቀረ አለ? ለመመለስ — ወይም ቢያንስ ተስፋ መቁረጥን በታማኝነት ለመከልከል — እንግሊዛዊውን ፊልም ሠሪ ትተን፣ እርሱ ወደ ማይጠቅሳቸው ሁለት ሰዎች መዞር አለብን፦ ዘመኑን ሙሉ ነጻነትን በተለየ መንገድ የለካ ሕንዳዊ የምጣኔ ሀብት ተመራማሪ፣ እና ስለ አንድ ሕልም እውነት በመናገሩ የተገደለ ኢትዮጵያዊ ደራሲ።

ምንጮች

ሁለቱ ነጻነቶች። አይዛያ በርሊን፣ «Two Concepts of Liberty» (1958)፤ ዣን-ዣክ ሩሶ፣ «The Social Contract» (1762)፤ አዳም ከርቲስ፣ «ዘ ትራፕ»፣ ክፍል 3፣ «We Will Force You To Be Free» (BBC, 2007)።

ሕልሙ በሥልጣን ላይ። የኢሕአዴግ መፍረስና የብልጽግና ፓርቲ መመሥረት (2012 ዓ.ም./2019)፤ ዐቢይ አህመድ፣ «መደመር» (2012 ዓ.ም./2019)።

ቡልዶዘሩ። የኮሪደር ልማት መርሐ ግብር (አዲስ አበባ ከ2014 ዓ.ም./2022 ጀምሮ፤ የኋላ ምዕራፎች በአዳማ፣ ሐዋሳ፣ ድሬዳዋና በሌሎችም)። መፈናቀልና ካሳ በሰብአዊ መብት ድርጅቶችና በዓለም አቀፍ ሚዲያ እንደተዘገበ፤ እዚህ የተጠቀሱ አኃዞች እንደተዘገቡ እንጂ በትሪቢዩኑ በራሱ እንዳልተረጋገጡ፣ በዝግጅት ወቅት ወደ ተሰየሙ ተቆጣጣሪዎች ይመሠረታሉ። የእንጦጦ ብሔራዊ ቤተ መንግሥት ፕሮጀክትና የተዘገበው 10 ቢሊዮን ዶላር ገደማ ወጪው እንዲሁ እንደተዘገበ ይጠቀሳል።

አስፈላጊ ጥንቃቄ። በትግራይ፣ በአማራና በኦሮሚያ ያሉት ግጭቶች ማጣቀሻዎች የአንድ ፖለቲካዊ አመክንዮ ማሳያ ናቸው፣ ሆን ተብሎም እዚህ በቁጥር አልተገለጹም፤ የተጎጂና የመፈናቀል አኃዞች፣ ጥቅም ላይ ሲውሉ፣ በተናጠል መመንጨት አለባቸው። የተዘገበው የመገናኛ ብቸኛ ተቃውሞ (16 ነሐሴ 2018 ዓ.ም. / 22 ኦገስት 2026) በ‹ብስራት ሚዲያ› ብቸኛ የቪዲዮ ዘገባ የተመሠረተ ነው፤ ትሪቢዩኑ አረጋጋጭ ዘገባም ሆነ ኦፊሴላዊ የፖሊስ መግለጫ አላገኘም፣ በአንድ ብቻ ምንጭ እንደተዘገበ እንጂ በራሱ እንዳልተረጋገጠ ያቀርበዋል።

ወጥመዱ · ክፍል ፬ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

የቁጥሩ አገዛዝ

በምዕራፍ የሚካሄድ ማሻሻያ፣ እና መንግሥት ሊቆጥረው የማይችለው ዜጋ ብቸኝነት

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

የወጥመዱ ሁለተኛ መንጋጋ በሚሊሻ ወይም በመገንጠል ራሱን አያውጅም። የመታወቂያ ገመድ አንግቦ፣ የሒሳብ ሉህ ይዞ፣ ምክንያታዊ የሆነውን የማሻሻያ ቋንቋ እየተናገረ ይመጣል። ሊጨቁንህ አይፈልግም። ሊለካህ ይፈልጋል — በመለካቱም ውስጥ፣ ሊቆጥራቸው የማይችላቸው ያንተ ክፍሎች የሉም ብሎ በጸጥታ ይወስናል።

ቁጥሩ እንዴት ወደ አገዛዝ እንደመጣ ለማየት ወደ ንድፈ ሐሳብ አቅራቢዎቹ እንመለሳለን። የጨዋታ ንድፈ ሐሳብ ለቀዝቃዛ ጦርነት ተጠራጣሪ ዜጋውን ከሰጠው፣ ያንኑ ጥርጣሬ በራሱ በመንግሥት ላይ ያዞረው የሕዝብ ምርጫ ንድፈ ሐሳብ (public choice theory) ነበር። የምጣኔ ሀብት ተመራማሪዎቹ ጄምስ ቡካናንና ጎርደን ቱሎክ፣ «The Calculus of Consent» (1962) በተሰኘ ሥራ አንድ አውዳሚ ግልበጣ አደረጉ፦ የምጣኔ ሀብት ንድፈ ሐሳቡን ራስ ወዳድ አትራፊ ወስደው ከሲቪል ሠራተኛው ጠረጴዛ ጀርባ አስቀመጡት። በዚህ አተያይ ቢሮክራቱ ራሱን የካደ የሕዝብ ጥቅም ጠባቂ አይደለም፤ እንደ ማንኛውም ምክንያታዊ ተዋናይ በጀቱን፣ መሥሪያ ቤቱን፣ የራሱን ደኅንነት የሚያሳድግ ነው። ፖለቲከኛው አያገለግልም፤ ድምጽ ይገዛል። ከዚህም መጪው ዘመን ማሽን ሁሉ ተከተለ። የሕዝብ አገልጋዮችን ማመን ስለማትችል ማሰር አለብህ — ውሳኔ ሰጪነታቸውን ገፈህ፣ ለማበረታቻ አስገዝተህ፣ ውጤታቸውን ለክተህ፣ መንግሥትንም በተቻለ መጠን ገበያ እንዲመስል ማድረግ። ፍርድ ጠላት ነበር፣ ፍርድ ሊበላሽ ስለሚችል። ቁጥሩ መፍትሔ ነበር፣ ቁጥሩ ሊዋሽ ስለማይችል።

ሊዋሽ እንደሚችል ግን፣ ዋሸም። ይህ የከርቲስ ሁለተኛ ክፍል «The Lonely Robot» ሸክም ነው፤ ንድፈ ሐሳቡን ወደ እንግሊዝ የሕዝብ አገልግሎቶች መልሶ ግንባታ ተከትሎ ሲበላሽ ይመለከታል። በሕዝብ ምርጫ ንድፈ ሐሳብ የተማረኩ መንግሥታት የሙያ ውሳኔ ሰጪነትን በዒላማዎች ተኩ — የቆይታ ጊዜ፣ የፈተና ማለፊያ ምጣኔ፣ የወንጀል አኃዝ፣ የእስር ኮታ። ሰዎችም፣ ንድፈ ሐሳቡ ከፈቀደው በላይ ብልህ ስለሆኑ፣ ራስ ወዳድ አትራፊዎች የሚያደርጉትን አደረጉ፦ ተጫወቱባቸው። የአራት ሰዓቱ ዒላማ ሰዓት እንዳይጀምር አምቡላንሶች ከሆስፒታሎች ውጭ ባዶ ቆሙ። ሕሙማን ወደ ‹ዋርድ› በተቀየሩ ኮሪደሮች ውስጥ በተጓጓዥ አልጋ ተኙ። አኃዞቹ በአስደናቂ ሁኔታ ሲሻሻሉ፣ ከሥራቸው ያለው እንክብካቤ ግን በሰበሰ። መለኪያው ከተልእኮው ተነጥሎ ተንሳፎ ወጣ፣ አስተዳዳሪዎቹም፣ መለኪያውን አምነው፣ መበስበሱን ማየት አልቻሉም — መሣሪያዎቻቸው በሚገልጹት ዓለም ውስጥ መበስበስ አልነበረምና፣ አረንጓዴ ቁጥሮች እንጂ። ዜጋውን ከሙያተኛው እብሪት ነጻ ለማውጣት የታሰበው ሥርዓት አዲስና ይበልጥ ብቸኛ የሆነ ተገዢነት አመጣ፦ አንድ እንግዳ ስለ አንተ በሚሰበስበው መረጃ መቀነስ፣ ያም መረጃ ስለ ሕይወትህ ካለህ ምስክርነት በላይ መታመን። የከርቲስ ነጥብ መለካት ክፉ ነው የሚል ሳይሆን፣ መለካት አንዴ የአገዛዝ ሁሉ ከሆነ በኋላ ሊያገለግለው የታሰበውን ነገር ባዶ ያደርጋል የሚል ነው — ገዢውንም ተገዢውንም ሁሉ፣ እርስ በርስ ከመተያየት ይልቅ አንድ ሰሌዳ (dashboard) እንዲያፈጡ ይተዋል።

ያንን ምስል ያዝ — አረንጓዴው ቁጥር ከሚነደው እውነታ በላይ በሰላም ሲንሳፈፍ — ወደ ኢትዮጵያም ዙር፣ ይህን ድራማ በአገር አቀፍ ደረጃ ሠርተነዋልና፣ ሁለት ጊዜም ሠርተነዋል።

የመጀመሪያው አቀራረብ የልማት መንግሥቱ ነበር። የመለስ ዜናዊ የግብርና መር ኢንዱስትሪያላይዜሽን አስተምህሮና ተከታታዮቹ የዕድገትና ትራንስፎርሜሽን ዕቅዶች ዕቅድ አውጪው ግንባር ቀደም በልበ ሙሉ ሁኔታው ውስጥ ነበሩ፦ የሕዝቡን ዕጣ ፈንታ አውቃለሁ ብሎ የሚያውጅ፣ በአምስት ዓመት ዒላማዎች ውስጥ የሚጽፈው፣ ዓመት በዓመትም ዕቅዱ እየሠራ መሆኑን የሚያረጋግጠውን ባለ ሁለት አኃዝ ዕድገት የሚዘግብ መንግሥት። እነዚያ አኃዞች ወደ አንድ ዓይነት ‹ሃይማኖት› መቀየራቸው — ተነብቦ፣ ተከላክሎ፣ በእውነት እንጀራ የሚገዛ ሰው ሁሉ በጸጥታ ያላመነው — አሁን በዚያ ዘመን አዘኔታ ባላቸው ሰዎች ጭምር በሰፊው ይታመናል። ዕቅድ አውጪው መንግሥት ከዜጎቹ በላይ የራሱን ቁጥሮች አመነ። የመጀመሪያው የኢትዮጵያ የቁጥር አገዛዝ ነበር።

የድኅረ 2010 ዓ.ም. ሥርዓት ብልሃት፣ ራሱን ከዚያ ከተዋረደ ዕቅድ ማምለጫ አድርጎ ማቅረቡ — በእርሱም ስፍራ ያንኑ አምልኮ በአዲስና ይበልጥ ወቅታዊ በሆነ ደራሲነት መተካቱ ነበር።

የቁጥሩን አገዛዝ በ2010 ዓ.ም. አልተውነውም። ብዕሩን የያዘውን እጅ ብቻ ነው የቀየርነው — ከግንባር ቀደሙ ዕቅድ ወደ ገበያው ምዕራፍ።

በ2012 ዓ.ም. (2019) ይፋ የሆነው ‹ሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ አጀንዳ› ከልማት መንግሥቱ የሞተ እጅ ነጻ መውጣትን አወጀ፦ ነጻ ገበያ ማድረግ፣ ወደ ግል ማዞር፣ ‹እውነተኛ› ዋጋውን እንዲያገኝ የተለቀቀ ገንዘብ፣ ለምርጫና ለፉክክር የተከፈተ ኢኮኖሚ። በዚህ ተከታታይ ጽሑፍ ቃላት፣ ከአዎንታዊ ነጻነት ወደ አሉታዊ የተደረገ ዙረት ነበር — ብልጽግናህን ከሚያቅድ መንግሥት ወደ እንድታሳድደው ብቻ ነጻ ወደሚያደርግህ ገበያ። ነገር ግን ዙረቱ በትክክል የተካሄደበትን ማሽን ተመልከት፣ በንጹህ ተቋማዊ መልኩ የሕዝብ ምርጫ ንድፈ ሐሳብ ነው። ማሻሻያው ኢትዮጵያውያን በምን ዓይነት አገር ውስጥ መኖር እንደሚፈልጉ በሕዝባዊ ውይይት አልተካሄደም። በምዕራፍ ተካሄደ፦ ከዓለም አቀፉ የገንዘብ ድርጅት (IMF) ጋር የተስማሙ ተከታታይ ቅድመ እርምጃዎችና መዋቅራዊ መለኪያዎች፣ እያንዳንዱ ቀጣዩን ክፍያ ለመክፈት መመታት ያለበት ቁጥር። በ2016 ዓ.ም. (2024) ክረምት የተደረገው የብር ማንሳፈፍ፣ ኢትዮጵያ 3.4 ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ገደማ ተብሎ የተዘገበ አዲስ የ IMF ፕሮግራም ስታረጋግጥ የተከናወነው፤ የባንክ ዘርፉ ለውጭ ገቢዎች መከፈት፤ የመንግሥት የቴሌኮም ሞኖፖሊ በከፊል መሸጥና በውጭ የሚመራ ተፎካካሪ መምጣት፤ እና በ2017 ዓ.ም. (2025) መጀመሪያ፣ አብዛኛው ሕዝብ አክሲዮን ይዞ በማያውቅበት አገር ውስጥ የሴኩሪቲስ ገበያ መከፈት — እነዚህ ለእኛም ለዓለምም እንደ ተመቱ ምዕራፎች ተነገሩን። አረንጓዴዎቹ ቁጥሮች በጊዜ ሰሌዳው መሠረት አረንጓዴ ሆኑ።

ከሥራቸውም፣ በብዙ ዘገባዎች መሠረት፣ እውነታው ንድፈ ሐሳቡ እንደሚተነብየው ነደደ። ገለልተኛ ክትትልና የ IMF ራሱ ግምገማዎች በማንሳፈፉ ዙሪያ ባሉት ዓመታት የዋጋ ግሽበት ለረጅም ጊዜያት ከሠላሳ በመቶ አካባቢ ወይም በላይ ሲሮጥ መዝግበዋል፣ ኃይለኛው የገንዘብ ዋጋ ቅናሽም ወደ ገቢ ንብረቶች ዋጋ — የምግብ ዘይት፣ ነዳጅ፣ መድኃኒት — እየተላለፈ፣ ውጫዊውን መለኪያ እያረካ ሳለ። ገበያው ያገኘው ‹እውነተኛ› ዋጋ ለሒሳብ ሉሁ እውነት ሆነ፣ ለቤተሰቡ ግን ቅጣት ነበር። ማሻሻያው በስኬት መዝገብ ውስጥ ይዘገባል — ዒላማዎች ተመቱ፣ ክፍያዎች ተለቀቁ፣ መተማመን ተመለሰ — በደብዳቤ ሊገባ የማይችለው የኑሮ ኢኮኖሚው ግን፣ መሣሪያዎቹ በመዋቅራቸው ሊመዘግቡት ወደማይችሉት የዕለት ትግል ይኮማተራል። ይህ የከርቲስ ሮቦት ብቸኝነት፣ በብር የተመነዘረ ነው፦ እውነተኛ ረሃቡ፣ ከአፍህ በላይ መለኪያዎቹን ለማመን ለተስማማ መንግሥት የማይታይ የሆነ ሰው መሆን።

የመጨረሻ የመቀርቀሪያ ጥምዘዛ አለ፣ እርሱም እጅግ ሊያሳስበን የሚገባው ነው፣ ቁጠራው ቃል በቃል የሚሆንበት ነውና። ተጠራጣሪው፣ ለካኪው መንግሥት ዜጋውን በምሳሌያዊ አነጋገር ወደ መረጃ ብቻ አይቀንስም፤ በተግባር ለማድረግ ማሽኑን እየገነባ ነው። የ‹ፋይዳ› ዲጂታል መታወቂያ ፕሮግራም እያንዳንዱን ኢትዮጵያዊ ልዩ፣ ባዮሜትሪክ፣ በማሽን ሊነበብ የሚችል ግቤት ለማድረግ ያቀርባል — ተመዝግቦ፣ ድግግሞሹ ተለይቶ፣ ተረጋግጦ፣ በመጨረሻም መንግሥት ሊያምነው ወደሚችል ቁጥር የተፈታ ማንነት፣ ምክንያቱም ከተያያዘው ሰው በተለየ ቁጥሩ ሊያስመስል አይችልምና። ያው አመክንዮ በተገላቢጦሽ በኔትወርክ መዘጋቶች ውስጥ ይሠራል፣ እነ አክሰስ ናውና ኔትብሎክስ (Access Now, NetBlocks) የመሳሰሉ የዲጂታል መብት ተቆጣጣሪዎች በተደጋጋሚ በተለያዩ ሁከት ባለባቸው ክልሎች እንደመዘገቡት፦ በመቀነስ ማስተዳደር፣ ሙሉ ሕዝቦችን ከመረጃ ምኅዳር ማስወገድ፣ ጸጥ እስኪሉ ድረስ ከቁጥር ማውጣት። መንግሥት ሊያይህ ሲፈልግ መቆጠር፣ ሳይፈልግ መሰረዝ — ይህ ዜጋው እንደ መረጃ ነጥብ ነው። ሰውዬው መዝገብ ይሆናል፣ መዝገቡ ሰውዬው ይሆናል፣ ሳጥኖቹን የሚተርፉት ክፍሎች — ሕይወት በእውነት የተሠራባቸው ክፍሎች — ለመንግሥት ዓላማ፣ በቀላሉ የሉም።

እንደገና ይህ ተከታታይ ጽሑፍ ለራሱ የሚገባው ተግሣጽ። ይህ ሁሉ ከመጣንበት የልማት መንግሥት ላይ ፍቅር አይደፍስም፣ ዘመናዊ ኢኮኖሚ ያለ መለካት ሊካሄድ ይችላል ብሎም አያስመስልም፣ የመታወቂያ ሥርዓቶችና የአክሲዮን ገበያዎች በተፈጥሯቸው የአምባገነንነት መሣሪያዎች ናቸው ብሎም አይልም — አይደሉምና፣ ቁም ነገረኛ የተጠያቂነት ጋዜጠኝነትም ይህን በግልጽ ማለት አለበት። ቁጥሮች ጠላት አይደሉም። ጠላቱ መተካቱ ነው — ቁጥሩ እውነታውን የሚገልጽ አገልጋይ መሆኑ ቀርቶ የሚተካው ሉዓላዊ የሚሆንበት ቅጽበት፤ መንግሥት ከገበያው በላይ ምዕራፉን፣ ከዜጋው በላይ ባዮሜትሪኩን የሚያምንበት ቅጽበት። በዚህ ሙግት መጨረሻ የምናገኘው የምጣኔ ሀብት ተመራማሪ አማርትያ ሴን (Amartya Sen)፣ ልማት ትርጉም የሚኖረው እንደ እውነተኛ የሰው ነጻነት መስፋፋት ብቻ ነው — ሰዎች በእውነት ማድረግና መሆን የሚችሉት ነገር መስፋፋት — ይህም ምዕራፉ ሊይዘው የማይችለውና ለመያዝም ተነድፎ የማያውቅ መለኪያ ነው ሲል ዘመኑን ሙሉ አጥብቆ ተከራክሯል። ያንን ሐሳብ ያዝ። በግድግዳው ላይ የመጀመሪያው የቀን ብርሃን ስንጥቅ ነው።

ለአሁኑ ሁለተኛው መንጋጋ እንደተዘጋ ያዝ። የመጀመሪያው እያንዳንዱ ሕዝብ በሌሎቹ ላይ እንዲታጠቅ አስተማረ። ሁለተኛው መንግሥት ከሕዝቡ በላይ መሣሪያዎቹን እንዲያምን አስተማረ። የቀረው እጅግ አደገኛው እንቅስቃሴ ነው — ሕልሙ ራሱ፣ ውቡ የብልጽግናና የታላቅነት ሕልም፣ የቡልዶዘሩ ማጽደቂያ የሚሆንበት። ቤትህን፣ ታሪክህን የሚያፈርሱበትና፣ ከልብ ሆነው፣ ነጻ እያወጡህ ነው የሚሉህበት።

ምንጮች

ንድፈ ሐሳቡ። ጄምስ ቡካናንና ጎርደን ቱሎክ፣ «The Calculus of Consent» (1962)፤ አዳም ከርቲስ፣ «ዘ ትራፕ»፣ ክፍል 2፣ «The Lonely Robot» (BBC, 2007)።

የኢትዮጵያ መዝገብ። ‹ሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ አጀንዳ› (የኢትዮጵያ መንግሥት፣ 2012 ዓ.ም./2019)፤ የብር ማንሳፈፍና ተያያዥ የ IMF የተራዘመ የብድር አገልግሎት (2016 ዓ.ም./2024፣ የፕሮግራሙ ግምት 3.4 ቢሊዮን ዶላር ገደማ ተብሎ ተዘግቧል)፤ የባንክ ዘርፍ ነጻ ማድረግና የቴሌኮም መግቢያ፤ የኢትዮጵያ ሴኩሪቲስ ገበያ (2017 ዓ.ም./2025)፤ የ‹ፋይዳ›/ብሔራዊ መታወቂያ ፕሮግራም። የዋጋ ግሽበት አኃዞች በ IMF የአገር ግምገማዎችና በገለልተኛ ክትትል መሠረት። የኔትወርክ መዘጋት ዘገባ በአክሰስ ናው #KeepItOn ጥምረትና በኔትብሎክስ መሠረት። የተለዩ አኃዞችና ቀኖች በዝግጅት ወቅት ወደ ተሰየሙ ምንጮች ይቆለፋሉ።

የተጠቀሰው መለኪያ። አማርትያ ሴን፣ «Development as Freedom» (1999)።

ወጥመዱ · ክፍል ፫ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

የአለመተማመን ሕገ መንግሥት

አንድ መሥራች ሰነድ የእስረኞችን ማጣብቂያ በአንድ ሕዝብ ውስጥ እንዴት እንደጻፈ

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

ወጥመዱ የኢትዮጵያ የትውልድ ስፍራ ካለው፣ ያ 2010 ዓ.ም. አይደለም። 1987 ዓ.ም. ነው — የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት ሥራ ላይ የዋለበት ዓመት — ለምን እንደሆነም ለማየት ያን መሥራች ሰነድ እንደ መብቶች ቻርተር ሳይሆን፣ በከርቲስ ዘይቤ፣ በሕግ የተጻፈ የሰው ተፈጥሮ ሞዴል አድርጎ ማንበብ ያስፈልጋል። እንዲህ ለማንበብ ደግሞ በመጀመሪያ ሞዴሉን ራሱን ማወቅና ወደ ተሠራበት እንግዳና ጥርጣሬ የሞላበት ክፍል መከታተል ይኖርብናል።

ሞዴሉ ተጠራጣሪው ተዋናይ ነው፦ በዙሪያው ስላሉት ሁሉ መጥፎውን የሚገምትና በዚያው መሠረት የሚያቅድ፣ የተነጠለ፣ ምክንያታዊ፣ ራስ ወዳድ ግለሰብ። መደበኛ መነሻው በጨዋታ ንድፈ ሐሳብ (game theory) ውስጥ ነው፤ ይህም በሒሳብ ሊቅ ጆን ቮን ኖይማን (John von Neumann) እና በምጣኔ ሀብት ተመራማሪ ኦስካር ሞርገንስተርን (Oskar Morgenstern) «የጨዋታዎችና የምጣኔ ሀብት ባህሪ ንድፈ ሐሳብ» (Theory of Games and Economic Behavior, 1944) በተሰኘ ሥራ የቀረበ ሲሆን፣ የሰውን ምግባር እያንዳንዳቸው ጥቅማቸውን የሚያሳድዱ ተጫዋቾች ስልታዊ ስሌት አድርጎ ቀረጸው። በፔንታጎን የቀዝቃዛ ጦርነት አጥኚ ተቋም በራንድ ኮርፖሬሽን (RAND) ውስጥ፣ ይህ የኒውክሌር ሕልውና ሒሳብ ሆነ። እዚያ ነበር፣ በ1950 ገደማ፣ ሜሪል ፍሉድና ሜልቪን ድሬሸር የሒሳብ ሊቁ አልበርት ተከር ‹የእስረኞች ማጣብቂያ› (prisoner’s dilemma) ብሎ የሚሰይመውን ሁኔታ የቀየሱት፦ አንዱ ሌላውን ማመን የማይችሉ ሁለት ምክንያታዊ ተዋናዮች፣ እያንዳንዱ ሌላውን በመክዳት አብረው ከመተባበር በባሰ ውጤት ላይ ይደርሳሉ። እዚያም ነበር ወጣቱ የሒሳብ ሊቅ ጆን ናሽ (John Nash) በኋላ የኖቤል ሽልማት የሚያሰጠውን ሚዛን የቀመረው — ተጠራጣሪ ተጫዋቾች፣ እያንዳንዱ ከሌሎቹ እየተከላከለ፣ በአንድነት ተቆልፈው የሚቆሙበት፣ ማንም ብቻውን ተንቀሳቅሶ ደረጃውን ማሻሻል የማይችልበት የተረጋጋ ነጥብ።

ከርቲስ በዚህ መስቀለኛ ላይ ሆን ብሎ አነጋጋሪ እርምጃ ይወስዳል፤ ታማኝነትም ይህ እንደ ጸና እውነታ ሳይሆን እንደ እርሱ ትርጓሜ እንዲቀርብ ይጠይቃል። ይህን ‹ሰው እንደ ተጠራጣሪ ብቸኛ› ሞዴል ከናሽ የራሱ የፓራኖያ ስኪዞፍሪንያ በሽታና ሥራውን ከደገፈው የቀዝቃዛ ጦርነት ጥርጣሬ የተሞላበት ድባብ ጋር ያገናኘዋል — ሰዎችን እርስ በርስ የማይተማመኑ ተፎካካሪዎች አድርጎ የሚስል ሥዕል፣ በጥርጣሬ ከተያዘ አእምሮና ቅጽበት የተጠቃለለ ይመስል። መዋቅራዊው ነጥብ መቆሙን ለማየት የሕይወት ታሪኩን ምክንያታዊ ትስስር መቀበል አያስፈልግም። አንድ ሰው ምን እንደሆነ የሚያሳይ የተለየና ተስፋ አስቆራጭ ሥዕል፣ ራሱ እንደ ምክንያታዊነት ተደርጎ በሚሸጥበት በዚያው ቅጽበት፣ በዘመናዊው መንግሥት ማሽን ውስጥ ተገንብቶ ነበር።

አሁን ያንን ሥዕል ከኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት መክፈቻ ቃላት ጋር አገናኝተህ ያዝ። ‹እኛ የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦች፣ ሕዝቦች…› ‹እኛ ሕዝብ› በነጠላ ሳይሆን ‹እኛ ሕዝቦች› በብዙ ቁጥር — እያንዳንዱ የተለየና አስሊ አካል፣ እያንዳንዱ አንድ ቀን ሊያፈርሰው ወደሚችል ውል እንደ ተዋዋይ ወገን ወደ ፌዴሬሽኑ የገባ። አንቀጽ 39 አመክንዮውን ግልጽ ያደርገዋል፤ መላው ንባቡም በእርሱ ላይ ስለሚመሠረት በትክክል መጥቀሱ ተገቢ ነው፦ ‹ማንኛውም የኢትዮጵያ ብሔር፣ ብሔረሰብ፣ ሕዝብ የራሱን ዕድል በራሱ የመወሰን፣ እስከ መገንጠል ድረስ ያለው መብት ያለ ገደብ የተጠበቀ ነው።› መውጫው እንደ ሥርዓቱ ውድቀት አይታይም። እንደ ባህሪው ተጽፎ፣ በሕገ መንግሥት ተረጋግጦ፣ በዘላቂነት በጠረጴዛው ላይ ተቀምጧል።

ልክ ባቀረብነው ንድፈ ሐሳብ አማካይነት ስታነብበው፣ ንድፉ ራሱን ይገልጣል። መለስ ዜናዊና የኢሕአዴግ አናጺዎች የገነቡት — ቃላቱን ተጠቅመውበትም አልተጠቀሙበትም — የሕግ ኃይል የተሰጠው የእስረኞች ማጣብቂያ ነበር። እያንዳንዱ ሕዝብ እንደ ምክንያታዊ፣ ራስ ወዳድ ተዋናይ ተቀርጿል። እያንዳንዱ ሌሎቹ የራሳቸውን ጥቅም እያሳደዱ እንደሆነ እንዲገምት ተጋብዟል። እያንዳንዱ በአንቀጽ 39 ውስጥ ከጠቅላላው ወጥቶ የመሄድ ቋሚ ማስፈራሪያ ተሰጥቶታል። እንዲህ ባለ መዋቅር ውስጥ በግል ምክንያታዊ የሆነው እርምጃ — የናሽ ሒሳብ እንደሚተነብየው — መጀመሪያ አለማመን፣ መጀመሪያ ትጥቅ አለመፍታት፣ ሁልጊዜ የራስን ቡድን ከሌሎቹ ክፉ ልቦና ዕድል መጠበቅ ነው። የተረጋጋው ውጤት፣ የነገሩ ሚዛን፣ መተባበር አይደለም። እያንዳንዱ ወገን በሌላው ላይ የሚታጠቅበት፣ ሁሉም አንድ የጋራ የመተማመን ተግባር ካደረጋቸው በባሰ ሁኔታ የሚቀሩበት፣ ዝቅተኛ የመተማመን ፍጥጫ ነው። ይህ ከራንድ የጥናት ክፍል ወደ አንድ የአፍሪካ አገር መሥራች ሕግ የተሸጋገረ የጥርጣሬ ንድፍ ነው።

እዚህ ጋር መጠቀስ የሚገባው የምሁር ድልድይ አለ፤ ከርቲስን በላላ ንጽጽር ሳይሆን በጥብቅ ለማስፋት ያስችለናልና። የፖለቲካ ሳይንቲስቱ ባሪ ፖዘን (Barry Posen)፣ በ1993 በ‹ሰርቫይቫል› (Survival) መጽሔት ላይ ባሳተመው ‹የደኅንነት ማጣብቂያና የብሔር ግጭት› (The Security Dilemma and Ethnic Conflict) በተሰኘ ጽሑፍ፣ ያንኑ የጨዋታ ንድፈ ሐሳብ ማዕከል — በእስረኞች ማጣብቂያ ልብ ውስጥ ያለውን የጋራ፣ ራሱን የሚያሟላ ፍርሃት — ወስዶ በትክክል በብዙ ብሔር ባለቤት መንግሥታት ላይ ተግባራዊ አደረገው። ከዩጎዝላቪያ መፍረስ የቀዳው ግንዛቤው እንዲህ ነበር፦ አንድ ንጉሠ ነገሥታዊ ወይም የበላይ ኃይል ከቡድኖቹ በላይ ተቀምጦ እንዳይፎካከሩ እስከከለከለ ድረስ፣ ጨዋታው ታፍኖ፣ ሰላሙ — ምንም ያህል ባይወደድም — ይጸናል። ነገር ግን ያ ኃይል በተነሳ ቅጽበት፣ እያንዳንዱ ቡድን በድንገተኛ ሥርዓት አልበኝነት ውስጥ ራሱን አግኝቶ፣ ለራሱ ደኅንነት እንዲያስብ ተገዶ፣ የእያንዳንዱን ጎረቤት የመከላከያ ዝግጅት ሊሆን የሚችል የማጥቃት ስጋት አድርጎ ያነባል — ለረጅም ጊዜ ተኝቶ የነበረው ማጣብቂያም ተዘግቶ ይያዛል። ከርቲስ ይህን እርምጃ አልወሰደም። ፖዘን ወሰደው። የእኛ ድርሻ ኢትዮጵያ ሙከራውን እንዳካሄደች መገንዘብ ነው።

ንድፉ በ2010 ዓ.ም. አልከሸፈም። ንድፉ በመጨረሻ፣ በአስከፊ ሁኔታ፣ እንዲሠራ የተፈቀደለት በ2010 ዓ.ም. ነበር።

ለሩብ ክፍለ ዘመን ማጣብቂያው ተገቶ ነበር — በመተማመን ሳይሆን በአንድ የበላይ ኃይል። የኢሕአዴግ የአብዮታዊ ዲሞክራሲና የዲሞክራሲያዊ ማዕከላዊነት አስተምህሮ አንድ የበላይ ፓርቲ ከፌዴሬሽኑ በላይ አስቀምጦ፣ ሕዝቦቹ ሕገ መንግሥቱ የጻፈላቸውን ጨዋታ እንዳይጫወቱ በቀላሉ ከለከለ። ፉክክር ታፈነ፤ የመውጫ አንቀጹ ንድፈ ሐሳባዊ ሆነ፤ ግንባር ቀደሙ ፓርቲ የመተባበሩን ውጤት ውስጡ አድርጎ ከላይ ጫነው። የፌዴራል ንድፉ የሚሠራ መሰለ፤ ግን የሚሠራው የተጠመዘዘ ስፕሪንግ ያረፈ የሚመስልበትን መንገድ ነበር። የሚተማመኑ ብሔሮች ፌዴሬሽን የመሰለው በእውነቱ የተገቱ ብሔሮች ፌዴሬሽን ነበር።

ከዚያም ገደቡ ተነሳ። የ2010 ዓ.ም. ለውጥ — በመጀመሪያው ክፍል እውነተኛ ነጻ መውጣት ብለን የጠራነው ያው መከፈት — በፖዘን ትክክለኛ ስሜት የበላዩ ኃይል መነሳት ነበር። የበላዩ ተጫዋች ከሰሌዳው ወደ ኋላ አፈገፈገ፤ ለሃያ ሰባት ዓመታት አፍኖት የነበረው ጨዋታም በተለቀቀ ውጥረት ፍጥነት ራሱን አረጋገጠ። እያንዳንዱ ሕዝብ፣ አሁን በእውነት ነጻ ሆኖ፣ መዋቅሩ ሁልጊዜ ያዘዘውን አደረገ። አሰላ። ጎረቤቶቹን ተመለከተ፣ ታሪኩን አስታወሰ፣ መጀመሪያ ራሱን ለማስጠበቅም ተንቀሳቀሰ።

ማስረጃው የመጨረሻዎቹ ሰባት ዓመታት የአገራችን ሕይወት ናቸው። የክልል ‹ልዩ ኃይሎች›ና የብሔር ሚሊሻዎች መስፋፋት — ክልል በክልል የራሱን ቋሚ ሠራዊት ማቆም፣ ምክንያቱም ያለ አንዱ ብቸኛ ክልል መሆን የሞኙን ዋጋ መቀበል ነበርና። በደቡብ አዲስ ክልልነት ፍለጋ የተደረገው ሽሚያ፣ አሮጌው የደቡብ ብሔሮች ክልል ዞን በዞን ደኅንነቱ በጋራ ቤት ውስጥ ሳይሆን በራሱ ክልላዊ መውጫ እንደሆነ እያሰላ ሲሰነጣጠቅ፦ ሲዳማ በ2012 ዓ.ም. (2019) ራሱን ክልል አደረገ፣ የደቡብ ምዕራብ ስብስብ በ2014 ዓ.ም. (2021) ተከተለ፣ ተጨማሪ ክፍፍሎችም በ2015 ዓ.ም. (2023) ሕግ ወጣላቸው። እናም፣ ንድፈ ሐሳቡ ሊጠይቀው በሚችለው እጅግ ንጹህ ማሳያ፣ የ2015 ዓ.ም. (2023) የፌዴራል እርምጃ የክልል ልዩ ኃይሎችን ወደ ብሔራዊው ሠራዊት ለማካተት የተወሰደው — በተግባር፣ ሁሉም በአንዴ ትጥቅ እንዲፈታ የቀረበ ጥያቄ። በመተማመን ላይ በተገነባ ሥርዓት ውስጥ ግልጽ በጎ ነገር በሆነ ነበር። በእስረኞች ማጣብቂያ ውስጥ ግን ሊታሰብ የማይችል ደረጃ ላይ ነበር፣ ምክንያቱም ሌሎች ላይፈቱ ሲችሉ አንተ መጀመሪያ ትጥቅህን ማስቀመጥ መዋቅሩ እጅግ የሚቀጣው እርምጃ ነውና። በአማራ ትእዛዙ ከተቀናቃኞች ቀድሞ ትጥቅ መፍታት ተደርጎ በሰፊው ተነበበ፣ የፋኖ ንቅናቄም ተከተለ፣ ሚዛኑም በደም ራሱን አረጋገጠ። ከእርሱ በፊት ትግራይ በዙሪያውም ኦሮሚያ ያንኑ ታሪክ በተለያየ ቃና ይነግሩታል።

እዚህ ጋር ይህ ተከታታይ ጽሑፍ ለራሱ የሚገባውን ተግሣጽ መያዝ አለብን — ከርቲስ ራሱ ብዙ ጊዜ የሚተወውን ተግሣጽ። የእስረኞች ማጣብቂያ ያበራል፤ ነገር ግን ከጥፋተኝነት ነጻ እንዲያወጣ መፈቀድ የለበትም። ሚዛን መንደር አያፈርስም ወይም ከተማ በመድፍ አይደበድብም። ሰዎች ነው የሚያደርጉት፣ መርጠውም ያደርጉታል፣ አንዳንዶችም ለሕልውና ሳይሆን ለትርፍ ይመርጡታል። ማዕቀፉ መተማመን በመዋቅሩ ለምን ደካማ እንደሆነ ያስረዳል፤ ደካማነቱን የተጠቀሙትን ኃላፊነት ግን አያቀልጥም። የጨዋታ ንድፈ ሐሳቡ ወደ ‹ቲኦዲሲ› — ደሙ የማንም ጥፋት አልነበረም፣ ሒሳቡ ራሱን ሲያሠራ ነበር የሚል ማስረጃ — እንዲለወጥ መፍቀድ፣ ልንገልጸው ወደምንሞክረው ወጥመድ ውስጥ መውደቅ ነው፦ ሁሉንም ስለሚያስረዳ ሁሉንም ይቅር የሚል የሚያማልል ሁሉን አቀፍ ሥርዓት። ሞዴሉ በእርሱ ማሰቢያ ብርሃን ነው እንጂ ሰበብ አይደለም።

በማያሻማ ሁኔታ የሚያሳየው ነገር ግን፣ አገራዊ ጥርጣሬያችን የባህል ጉድለት ወይም በደም ውስጥ የሚጠባበቅ ጥንታዊ ጥላቻ አለመሆኑን ነው። የተነደፈ ውጤት ነው — በመሥራች ሰነድ ውስጥ የተቀረጸ፣ በአንድ ፓርቲ ለአንድ ትውልድ የታፈነ፣ በነጻ መውጣት የተለቀቀ። ነጻነታችን በ2010 ዓ.ም. ተሰጠን፣ ነጻነቱም እውነተኛ ነበር። ነገር ግን ሕገ መንግሥቱ የቀረጸልን ማንነት — ተጠንቃቂው፣ አስሊው ተዋናይ — በስጦታው ውስጥ ይጠባበቅ ነበር። በሩን ከፈትን፣ እርሱም አብሮን ገባ። ይህ የወጥመዱ የመጀመሪያ መንጋጋ ነው። ሁለተኛው ይበልጥ ጸጥ ያለ ነው፣ የብቃትንም ፊት ይለብሳል። ይቆጥራል።

ምንጮች

የጥርጣሬ ንድፍ። ጆን ቮን ኖይማንና ኦስካር ሞርገንስተርን፣ «Theory of Games and Economic Behavior» (1944)፤ ጆን ናሽ፣ «Equilibrium Points in n-Person Games» (1950) እና «Non-Cooperative Games» (1951)፤ የእስረኞች ማጣብቂያ በራንድ በሜሪል ፍሉድና በሜልቪን ድሬሸር (1950) ተቀርጾ በአልበርት ተከር ተሰይሟል። በናሽ በሽታና በሞዴሉ መካከል ያለው ትስስር የከርቲስ ትርጓሜ ሲሆን፣ እዚህ እንደዚያው ቀርቧል።

የብሔር ደኅንነት ማጣብቂያ። ባሪ ፖዘን፣ «The Security Dilemma and Ethnic Conflict»፣ ‹ሰርቫይቫል› (Survival) 35፡1 (1993)።

መሥራቹ ሰነድ። የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት (1987 ዓ.ም.)፣ መግቢያና አንቀጽ 39፣ ከኦፊሴላዊው ጽሑፍ የተጠቀሰ።

የኢትዮጵያ መዝገብ። የሲዳማ ክልላዊ ሕዝበ ውሳኔ (2012 ዓ.ም./2019)፤ የደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ሕዝቦች ክልል መመሥረት (2014 ዓ.ም./2021)፤ ተጨማሪ የደቡብ አደረጃጀት (2015 ዓ.ም./2023)፤ የ2015 ዓ.ም. (2023) የክልል ልዩ ኃይሎችን ወደ ብሔራዊ ሠራዊት የማዋሃድ እርምጃና ተከትሎት የመጣው የአማራ/ፋኖ ንቅናቄ — በዝግጅት ወቅት ወደ ትሪቢዩኑ የራሱ ዘገባና ወደ ተጠቀሱ ውጫዊ ምንጮች ይመሠረታል።

ወጥመዱ · ክፍል ፪ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን