የኢትዮጵያ ትሪቡን · ረጅም ንባብ

በኢ. ፍራሺ

ሁሉም ነገር ዘላለማዊ ነበር፣ ግድቡ እስኪመጣ ድረስ

በነሐሴ ወር መጨረሻ አካባቢ አንዲት አሜሪካዊ ጋዜጠኛ በካይሮ ከግብፅ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ፊት ለፊት ተቀምጣ፣ በአረቡ ዓለም ትልቁን ጦር ኃይል የያዘ አገር ይህን ኃይል በኢትዮጵያ ላይ ሳይጠቀም ለምን እንደሚቀር ጠየቀችው። ንግግሩ አዲስ አበባ ውስጥ ፍንዳታ ፈጠረ። የመንግሥት መገናኛ ብዙኃን የክልሉን ሰላም አደጋ ላይ የጣለ ቁማር ሲሉ ጠሩት፤ ተንታኞችም ጋዜጠኛዋ ጦርነትን በንግግር ልትቀሰቅስ እንደሞከረች ከሰሱ። ለአንድ ሳምንት ያህል ግን ቃላቱ ራሳቸው በእጅ የሚጨበጡ አልነበሩም። ቃለ መጠይቁን ያስተላለፈው ጣቢያ — በጋዜጠኛዋ ራሷ የተጻፈ — የጦር ኃይሉን ጥያቄ ሙሉ በሙሉ ያስቀረ የጽሑፍ ዘገባ አወጣ፤ የጥያቄው ቃል በቃል ቅጂ የተገኘው ግን በውዝግቡ በሌላኛው ወገን ካለ አንድ ተኮትኳች የመንግሥት ጣቢያ ብቻ ነበር። ከዚያም ሙሉው ቅጂ ጉዳዩን ደመደመው። ቅስቀሳው እውን ነበር፣ ልክ በእነዚያ ቃላት አካባቢ ተጠይቆ ነበር። ጣቢያው ራሱ ያደረገው ነገር ቢኖር ጥያቄውን ከመዝገቡ ጸጥ ብሎ ማጥፋት ነበር።

ይህ ለቀውሱ የግርጌ ማስታወሻ አይደለም። ቀውሱ ራሱ በጥቃቅኑ ነው። በናይል ውኃ ላይ ያለው የግብፅና የኢትዮጵያ ግጭት ወደ አንድ ሁኔታ ደርሷል — የውዝግቡ ትወና ከይዘቱ ሙሉ በሙሉ ተለይቷል፤ ማስጠንቀቂያዎች ተግባራዊ እንዲሆኑ ሳይሆን እንዲሰሙ ይሰጣሉ፤ የዓመታት ድርድር የሚቀጥለው ማንም ውጤት እንደማያመጣ ስለሚያውቅ ነው፤ በሳምንቱ ውስጥ ከሁሉ የበለጠ ወሳኝ ሰነድ ጣቢያው ራሱ ሊያጠፋው የሞከረው የቴሌቪዥን ጥያቄ ሊሆን ይችላል። ለዚህ ሁኔታ ስም አለው፣ አጀማመሩም ከናይል አልነበረም።

ለተቆጣጠሩት ሐሰተኛ እውነታ የተሰጠ ስም

አንትሮፖሎጂስቱ አሌክሲ ዩርቻክ (Alexei Yurchak) “ሃይፐርኖርማላይዜሽን” የሚለውን ቃል የፈጠረው የሶቪየት ኅብረትን የመጨረሻ አሥርተ ዓመታት ለመግለጽ ነበር። እሱ እንደሚለው በ1980ዎቹ ሁሉም ሰው — ዜጎችም ሆኑ ባለሥልጣናት — ሥርዓቱ ባዶ መሆኑን ተረድተው ነበር። ነገር ግን ሌላ አማራጭ መገመት ስለተሳነ ሁሉም ሰው የእምነትን ሥነ ሥርዓት እውን እንደሆነ አድርጎ መተወኑን ቀጠለ፤ ትወናውም ራሱ እውነታ ሆነ። ሐሰቱ የተደበቀ አልነበረም፤ የተጋራ፣ የተለመደ፣ በመለመዱም ዘላለማዊ የሚመስል ነበር። ከዚያም ያለ ማስጠንቀቂያ ፈረሰ።

ፊልም ሠሪው አዳም ከርቲስ (Adam Curtis) ቃሉን ለ2016 የድርሰት ፊልሙ ተውሶ ከሶቪየት ቡድን ወደ መላው ከ1970ዎቹ በኋላ ወዳለው ሥርዓት አስፋፋው። የእሱ መከራከሪያ፦ ሊቆጣጠሩት የማይችሉት ውስብስብ ዓለም ስለገጠማቸው፣ ሥልጣን ላይ ያሉት — ባለሀብቶች፣ የቴክኖሎጂ ሰዎች፣ ፖለቲከኞች — ወደ ቀለል ያለና ወደ ተረጋጋ ሐሰተኛ ሥሪት አፈግፍገው እሱን ለማቆም ሠሩ። እውነተኛ ችግሮች አልተፈቱም፤ ወደ ሊነበቡ የሚችሉ ታሪኮች፣ ወደ ክፉ ገጸ ባሕርያትና ወደ ተቆጣጠሩ ግንዛቤዎች ተለወጡ። የከርቲስ የመካከለኛው ምሥራቅ የዚህ የሙከራ ቤተ ሙከራ ነው፦ እውነተኛ ቅሬታዎች ደጋግመው ተራኪውን ወደሚጠቅም ቀለል ያለ ትረካ የሚጨመቁበት፣ ዋናው ውስብስብነት ግን ሳይነካ እስኪፈነዳ ድረስ የሚብላላበት አካባቢ።

ናይልን በዚህ መነጽር ተመልከቱት፣ ሥዕሉ ራሱን ያስተካክላል። ጥያቄው “ግብፅ ትወጋለች?” መሆኑ ቀርቶ የበለጠ የሚያስጨንቅ ይሆናል፦ ሁሉም ሰው ስክሪፕቱን ሸምድዶ ሳለ ይህን ቀውስ ለምን መተወኑን ቀጠለ?

ማስጠንቀቂያዎች እንዲሰሙ እንጂ ተግባራዊ እንዲሆኑ አይሰጡም። ድርድሩ የሚቀጥለው ሁሉም ነገር እንደማይፈታ ስለሚያውቅ ነው።

ሰላምም ጦርነትም የሌለበት

በዚያው ቃለ መጠይቅ መጀመሪያ አካባቢ ስለ ኢራን ሲናገር ሚኒስትሩ ሰላምም ጦርነትም የሌለበትን ሁኔታ ገለጸ — መቀዛቀዝ፣ ምንም የማይራመድበትና የማይሰበርበት የድካም ሁኔታ። ከደቂቃዎች በኋላ ወደ ናይል ሲዞር የ13 ዓመታት ድርድርን ለመግለጽ ተመሳሳዩን ቃል ተጠቀመ፦ መቆም (deadlock)። ውዝግቡ በአንድ ቃል ውስጥ ይህ ነው። ታላቁ የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ በሴፕቴምበር 2025 (እ.ኤ.አ.) ተመረቀ — ካይሮ የጠየቀችው አስገዳጅ ስምምነት ሳይደረስ ከአሥር ዓመት በላይ ከቆየ የሦስትዮሽ ድርድር በኋላ። በማርች 2026 አዲስ አበባ በጥቁር ዓባይ ላይ ተጨማሪ ሦስት ግድቦችን እንደምትሠራ አስታወቀች። ግብፅ የመለሰችው በወታደራዊ ማሰለፍ ሳይሆን በተለመደው ሥነ ሥርዓት ነው፦ ለተባበሩት መንግሥታት የፀጥታው ምክር ቤት አቤቱታ፣ የህልውና ስጋት ማስጠንቀቂያ፣ የውጭ ሽምግልና አቅርቦት፣ እና በተባበሩት መንግሥታት ቻርተር አንቀጽ 51 መሠረት የራስን የመከላከል ሕጋዊ መብት ጥንቁቅ ጥሪ። እያንዳንዱ እርምጃ ብዙ ጊዜ የተተወነ ስክሪፕት አንድ መስመር ነው።

ሥነ ሥርዓቱ የራሱ የተረጋጋ ሰዋስው አለው። ካይሮ ጉዳዩን ወደ ደኅንነት ስጋት ትለውጠዋለች፤ አዲስ አበባ ሉዓላዊነትን ታረጋግጣለች፤ ዋሽንግተን ለማሸማገል ታቀርባለች፤ ሽምግልናው ይፈርሳል፤ በተመድ ደብዳቤዎች ይለዋወጣሉ፤ ግድቡ ግን ይሞላል። የዚህ ሥነ ሥርዓት መምህር መደጋገም ነው። ሥነ ሥርዓቱ በግልጽ የማያመነጨው ነገር — የተቀናጀ የሙሌት መርሐ ግብር፣ የድርቅ አያያዝ ፕሮቶኮል፣ የመረጃ መጋራት ሥርዓት፣ የጋራ የአሠራር ማዕቀፍ — በሁሉም ወገን ያሉ የውኃ መሐንዲሶች አደጋውን እንደሚያረግቡ በሰፊው የሚስማሙበት የቴክኒክ መሣሪያዎች ስብስብ ነው። መፈታት የሚችለው ችግር ሳይፈታ ይቀራል፣ የማይፈታው ትወና እንዲቀጥል ተብሎ።

የካይሮ ማቅለል፦ የህልውና ማዕቀፍ

የግብፅ ሚኒስትር ውኃን የህልውና ጉዳይ ብሎ ሲጠራው — ከብሔራዊ ደኅንነት እንኳ በላይ የቆመ ነው ሲል — የፖለቲካ ሳይንቲስት ወዲያውኑ የሚያውቀውን ነገር እያደረገ ነበር። የኮፐንሃገን ትምህርት ቤት ይህን “ሴኩሪታይዜሽን” (securitisation) ይለዋል፦ አንድን ጉዳይ ከተለመደውና ሊደራደሩበት ከሚችሉት ፖለቲካ አውጥቶ የመኖር ጉዳይ ብሎ በማወጅ ልዩ እርምጃዎችን የሚፈቅድና ስምምነትን የሚዘጋ ድርጊት። ውኃ የህልውና ጉዳይ ከሆነ በኋላ እያንዳንዱ ኪዩቢክ ሜትር የማይደራደር ይሆናል፤ እያንዳንዱ የላይኛው ተፋሰስ ተርባይን የጥቃት ድርጊት ይሆናል፤ የቴክኒክ ልውውጥ የሚያቀርብ እያንዳንዱ ዲፕሎማት የክህደት ዕጩ ይሆናል። ሴኩሪታይዜሽን የሃይፐርኖርማሉ የቋንቋ ሞተር ነው፦ ውስብስብ፣ የተጋራ፣ ሊስተናገድ የሚችል ወንዝን ወደ ቀላል፣ ሙሉ፣ ዘላቂ አደጋ ይለውጠዋል።

ሚዛን ደግሞ የግብፅን መሠረታዊ ተጋላጭነት በቁም ነገር እንድንመለከት ይጠይቃል፣ ምክንያቱም የተፈጠረ አይደለም። በሚኒስትሩ ራሱ አገላለጽ፣ ግብፅ ንጹህ ውኃዋን 98 በመቶ ያህል ከናይል ታገኛለች፤ ከተፋሰሱ አጠቃላይ ዝናብ ውስጥ ትንሽ ድርሻ ትቀበላለች፤ 10 ሚሊዮን ስደተኞች ከዚያው አቅርቦት እየተጠቀሙ ሕዝቧ በዓመት 2.5 ሚሊዮን ያህል ሲያድግ ትመለከታለች። ፍርሃቱ እውነተኛ ነው። የተቆጣጠረው ግን የፍርሃቱ አቀራረብ ነው። የ“ሃይድሮ-ሄጅሞኒ” (hydro-hegemony) ተመራማሪዎች እንደሚያስተውሉት ግብፅ ለአንድ ምዕተ ዓመት በተፋሰሱ የኃይል ተዋረድ አናት ላይ ተቀምጣለች፣ ይህ ሥፍራዋም በቅኝ ግዛት ዘመን ስምምነቶች — በ1929 እና በ1959 — ተመዝግቦ ወንዙን አብዛኛ ድርሻ ለካይሮ ሲሰጥ የላይኛ ተፋሰስ አገሮችን ሙሉ በሙሉ ገልሎ ነበር። ሕዳሴ ግድብ የሃይድሮሎጂ ጥያቄ ብቻ አያነሳም፤ አንድን ሄጅሞኒ ያፈርሳል። ከዚህ የህልውና ቋንቋ ውስጥ የተወሰነው የጥም ፍርሃት ሳይሆን ለጠፋ ሥርዓት የሚደረግ ሐዘን ነው — ሐዘን ደግሞ እንደ ጥም በሙሌት መርሐ ግብር አይፈታም።

የአዲስ አበባ ማቅለል፦ የልማት ማዕቀፍ

ኢትዮጵያም የመስተዋት ሥነ ሥርዓት ትተውናለች፣ እሷም ተመሳሳይ ምርመራ ይገባታል። ስክሪፕቷ ከሁለቱ በሕግ ደረጃ የበለጠ ጠንካራ ነው፦ ሕዳሴ ግድብ ውኃን በመስኖ እንደሚጠቀም ሳይሆን ተርባይን ለማሽከርከር የሚያከማችና የሚለቅ የኃይል ማመንጫ ፕሮጀክት ነው፤ ኢትዮጵያ የ1959ን ክፍፍል ፈራሚ ስላልነበረች በእሱ ልትገዛ አትችልም፤ የዘመናዊ ዓለም አቀፍ የውኃ ሕግ መሪ መርሆዎች — ፍትሐዊና ምክንያታዊ አጠቃቀም እና ጉልህ ጉዳት ያለማድረስ ግዴታ — ከካይሮ ይልቅ ወደ አዲስ አበባ አቋም ይቀርባሉ። ልማት መብት እንጂ የጠላትነት ድርጊት አይደለም የሚለው ክርክር ትክክለኛ ነው — እናም፣ በሚያስገርም ሁኔታ፣ የግብፅ ሚኒስትር ራሱ አምኖበታል፣ የግብፅን የመኖር መብት እያጎላ ሳለ የኢትዮጵያን ፍትሐዊ የልማት መብት ያለምንም ማመንታት ተቀብሏል።

ነገር ግን አንድ ትረካ እውነተኛ ሆኖም እንደ ተቆጣጠረ ማቅለል ሊሆን ይችላል። ግድቡ በሀገር ውስጥ በቦንድና በደመወዝ ቅናሽ ተደገፈ፣ በአገር ውስጥም እንደ ታላቁ የኢትዮጵያ ብሔር አንድነት ፕሮጀክት ተሸጠ — መንግሥት በትግራይና በአማራ የስብራት መስመሮች እየተሰነጠቀ ሳለ የቆመ ሐውልት። በዓባይ ላይ ያለው ሉዓላዊነት ሕጋዊ መርሕ ብቻ አይደለም፤ የሕጋዊነት መሣሪያ ነው፣ መንግሥት ለዜጎቹ ስለሚለምን ሳይሆን ስለሚገነባ ብሔር የሚነግረው ታሪክ ነው። ከግድቡ ምልክት እንዲህ ያለ ትርፍ የሚያገኝ መንግሥት ደግሞ ከአስገዳጅ ስምምነት ይልቅ የተቆጣጠረ አሻሚነትን ለመምረጥ የራሱ ምክንያቶች አሉት — ምክንያቱም ማንኛውም ተፈጻሚ የአሠራር ማዕቀፍ አሁን ያስታወቀችውን የግድቦች ሰንሰለት ይገድባል። በመጨረሻ፣ ሁለቱም ዋና ከተሞች ከውዝግቡ መፈታት ይልቅ ከውዝግቡ ትወና የበለጠ ትርፍ ያገኛሉ። ይህ የሃይፐርኖርማል ሥርዓት ምልክት ነው፦ የኃያላኑ ማበረታቻዎች ቀውሱን ከማብቃት ይልቅ በማስቀጠል ዙሪያ ይሰለፋሉ።

ጠያቂዋ ጦርነት አቀረበች። ሚኒስትሩ ደጋግሞ እምቢ አለ። መባባሱ የነበረው በጥያቄዎቹ ውስጥ እንጂ በመልሶቹ ውስጥ አልነበረም።

ቃለ መጠይቁ እንደ ማስረጃ

ወደዚያ የካይሮ ስቱዲዮ እንመለስ፣ ምክንያቱም ማሽኑ የሚታየው በቃለ መጠይቁ ውስጥ ነው — ሙሉው ቅጂ ደግሞ ኮሪዮግራፊውን ከመዝገቡ ጋር እንድናመሳክር ያስችለናል። ይጣጣማል። ጥያቄው ሆን ተብሎ የተሠራ መሰላል ይወጣል፦ ግድቡ የግብፅ የሕይወት መስመር ከመሆኑ፣ ወደ ብሔራዊ ደኅንነትን ያሰጋል ወደሚል ቀጥተኛ ማረጋገጫ፣ ወደ ዲፕሎማሲ ጊዜው አልፎበታል ወደሚል ሐሳብ፣ ከሁሉ ወደ ስለታማው ደረጃ — “ትልቁን የአረብ ጦር ኃይል ይዞ አለመጠቀም ምን ፋይዳ አለው?” — ወደ ኢትዮጵያ ግብፅን እያስራበች ነው ወደሚል ክስ፣ በመጨረሻም ዲፕሎማሲ አልቆ አሁን መፍትሔ ጠቁም ወደሚል ጥያቄ። የ“ፍሬሚንግ” (framing) ንድፈ ሐሳብ እንደሚያስተምረው ጥያቄዎች በጭራሽ ገለልተኛ አይደሉም፦ በጥያቄ ውስጥ የሚሸጎጠው መነሻ ሐሳብ ሊነገሩ የሚችሉ መልሶችን ወሰን ያጠባል፣ መልሱ የሚኖርበትንም ዓለም ጸጥ ብሎ ይገነባል። ጦር ኃይል ለምን ሳይጠቀም ቀረ ብሎ መጠየቅ አጠቃቀሙ ጠረጴዛ ላይ እንዳለ አስቀድሞ መወሰን ማለት ነው።

እዚህ ላይ ቅጂው እውነተኛውን አስገራሚ ነገር ያመጣል — ንጹሑ ዘገባም ሆነ ቁጡው ምላሽ ትኩረት ያልሰጡት ክፍል፦ ሚኒስትሩ መሰላሉን ለመውጣት ፈቃደኛ አልነበረም። ጦሩ ለምን ዝም ብሎ እንደተቀመጠ ሲጫኑት መነሻ ሐሳቡን አረመ፣ ጦር ኃይሉ የግብፅን ድንበር ለመከላከል እንጂ በናይል ላይ ለማዋል እንዳልሆነ አጥብቆ ተናገረ። ወዲያውኑ ወደ አንቀጽ 51 እና ወደ ዓለም አቀፍ ሕግ ቋንቋ አፈገፈገ፣ የኢትዮጵያን የመልማት መብት አመነ፣ ደጋግሞም ጉዳዩ የዲፕሎማሲ ነው ወደሚለው ተመለሰ — ወታደራዊ መፍትሔዎች ወደ ስቃይና ጥፋት ብቻ እንደሚያመሩ የታሪክ ትምህርት እስከመስጠት ደረሰ። በሌላ አነጋገር መባባሱ የነበረው በጥያቄዎቹ ውስጥ እንጂ በመልሶቹ ውስጥ አልነበረም። ጠያቂዋ ጦርነት አቀረበች፤ ተጠያቂው ግን ደጋግሞ አስቀመጠው።

ቃላቱ ተነግረዋል፤ ይህ አሁን የተረጋገጠ ነው። ግን የተረጋገጠው እውነታ የሚገልጠውን ልብ በሉ። በዚህ ዓመት በናይል ቀውስ ውስጥ ከሁሉ የበለጠ ቀስቃሽ ቅጽበት የተተኮሰ ጥይት ወይም የተዘጋ የውኃ በር አልነበረም። ጥያቄ ነበር — መልሱም እምቢታ ነበር። ዣን ቦድሪያር (Jean Baudrillard) በቴሌቪዥን የሚተላለፍ ጦርነት “ሃይፐርሪል” ሊሆን ይችላል ብሎ ተከራክሮ ነበር፦ በመገናኛ ብዙኃን በኩል የሚለማመዱት ክስተት፣ ነገሩን ራሱ ፈጽሞ ባልነኩ ሕዝቦች እንደ ትርኢት የሚበላ። ናይል ወደዚህ ሁኔታ ደርሷል። አንድ ሚኒስትር ቃለ መጠይቅ ሙሉ ጦርነት ከማስፈራራት እየተቆጠበ ያሳልፋል፣ የሚዘዋወረው መገናኛ ክስተት ግን — ተቆራርጦ፣ ተቀርጾ፣ በአንዱ እጅ ነጽቶ በሌላው ተሳልጦ — ቢሆንም የጦርነት ስጋት ነው። ትርኢቱ ከባለቤቱ ተለይቶ የራሱን ሕይወት ያገኛል። ጣቢያው ንግግሩን ከራሱ የጽሑፍ መዝገብ ማጥፋቱ ትንሽ የጋዜጠኝነት ስህተት አይደለም፤ የግንዛቤ አስተዳደር (perception management) ውስጠት በንጹህ መልኩ ነው — መዝገቡ ሊጠብቀው የሚገባውን ታሪክ ለማስማማት መዝገቡን ራሱ ማረም።

መድረኩም ራሱ ገለልተኛ አይደለም። ፕሮግራሙ በባሕረ ሰላጤ ባለቤትነት ባለው መድረክ ላይ ይሠራል፣ የባሕረ ሰላጤ አገሮች ደግሞ በአፍሪካ ቀንድ ተመልካቾች አይደሉም — ኢትዮጵያ ልትደርስበት በምትሞክረው የቀይ ባሕር ኮሪዶር ውስጥ የሚያልፉ ወደቦች፣ የጦር ሰፈር መብቶችና ፉክክሮች አሏቸው። በሌላ አነጋገር ሦስተኛ የጥቅም ስብስብ የመጀመሪያዎቹ ሁለቱ የሚታዩበትን ማዕቀፍ ለመገንባት ይረዳል። የግንዛቤ አስተዳደር፣ “የስምምነት ማምረት” (manufacturing consent) ትውፊት ከረጅም ጊዜ ጀምሮ እንዳስተዋለው፣ ራሱን አያስተዋውቅም፤ እንደ ተራ የዜና ታሪክ ቅርጽ ይመጣል።

በሐሰቱ ውስጥ ያለው አደጋ

ባለቤቶቹ መባባስን ደጋግመው ስለሚያምቁ ቀውሱ አስተማማኝ ነው ብሎ መደምደም ምቹ ቢሆንም፣ የከርቲስ ማስጠንቀቂያ — እና የዩርቻክ ታሪክ — ወደ ተቃራኒው አቅጣጫ ይሄዳል። ሃይፐርኖርማሉ የተረጋጋ የሆነው እውነት ስለሆነ አይደለም፤ የተረጋጋ የሆነው በድንገት እስኪያቆም ድረስ ነው። የሶቪየት ሥርዓት በመጥፋቱ ዋዜማ ዘላለማዊ ይመስል ነበር። የተቆጣጠረ አለ-ጦርነት ማንም ለማብቃት ሳይወስን ሊሰበር ይችላል፦ በሶማሊያ ወይም በምሥራቅ ሱዳን በተኪ ግጭት፣ ካይሮ በኢትዮጵያ ዙሪያ ያገኘቻቸውን ሰፈሮች በሚያሳይ የከበባ ዲፕሎማሲ፣ ከሙሌት ወቅት ጋር በሚገጣጠም ድርቅ፣ ወይም ረጅም ጊዜ ቆራጥነትን ተውነው ያለ ዋጋ መውረድ በማይችሉ መሪዎች የተሳሳተ ስሌት። አደጋው በትርኢቱና በባለቤቱ መካከል ባለው ልዩነት የበለጠ ስለታም ይሆናል እንጂ አይረግብም፦ ሕዝቦችና ሦስተኛ ወገኖች የሚመልሱት ለሚዘዋወረው የጦርነት ስጋት እንጂ ሚኒስትሩ በእውን ለተናገረው መገታት አይደለም። የጦርነት ንግግር ትወና ነው — ትርኢቱ እስኪቃጠል ቅጽበት ድረስ ብቻ። የሐሰቱ አካላዊ መሠረተ ልማት — የባሕር ኃይል መዳረሻ፣ የጦር ማሰለፍ፣ የጥምረት ግንባታ — እውነተኛ ነው፣ እውነተኛ መሠረተ ልማት ደግሞ ያጸደቁትን ትረካዎች ተርፎ የመኖር ልማድ አለው።

ማንም የማይጠቀምበት መውጫ

ጭካኔው በአደባባይ ተቀምጧል። ከህልውና ቋንቋውና ከሉዓላዊ ትእቢቱ ሥር፣ በዓለም አቀፍ ውዝግቦች መስፈርት፣ በሚያስደንቅ ሁኔታ ሊፈታ የሚችል ችግር አለ። ኢትዮጵያ ኤሌክትሪክ ለማመንጨት የምትጠቀመው የውኃ መጠን እዚህ ግባ የሚባል አይደለም፤ እውነተኛዎቹ አደጋዎች የሚመለከቱት በደረቅ ዓመታት የውኃ ማጠራቀሚያውን የመሙላት ጊዜንና የልቀትን ማስተባበር ናቸው — የመርሐ ግብር፣ የማሳወቅና የመረጃ ጥያቄዎች እንጂ የመኖር ጥያቄዎች አይደሉም። በፍትሐዊ አጠቃቀም፣ በድርቅ ፕሮቶኮሎችና በተጋራ ቴሌሜትሪ ላይ የተገነባ የተፋሰስ ዙሪያ ማዕቀፍ ከሁለቱ መንግሥታት አንዳቸውም ክብራቸውን እንዲሰጡ አይጠይቅም። የሚጠይቀው ሁለቱም ቀውሱን መፈለጋቸውን እንዲያቆሙ ብቻ ነው። ይህ ደግሞ በሃይፐርኖርማል ሥርዓት ውስጥ አሁን አንዳቸውም ሊገዙት የማይችሉት ብቸኛ ነገር ነው፣ ምክንያቱም ትወናው ለእያንዳንዳቸው ከሰላም የበለጠ ዋጋ ኖሮታል።

በዚያ የካይሮ ስቱዲዮ ውስጥ ከተነገሩት ቃላት ሁሉ የበለጠ ሐቀኛው “ህልውና” ወይም “ጦር” አልነበረም። “መቆም” (deadlock) ነበር — ሚኒስትሩ መጀመሪያ ለኢራን፣ ከዚያም ዳር ዳር እያለ ለ13 ዓመታት የጥቁር ዓባይ ድርድር የተጠቀመበት ቃል። በወንዙ ላይ ቢቀርጸው ኖሮ ተመሳሳይ ነበር።

ማጣቀሻዎችና ተጨማሪ ንባብ

1. Alexei Yurchak, Everything Was Forever, Until It Was No More: The Last Soviet Generation (Princeton University Press, 2005).
2. Adam Curtis, HyperNormalisation (BBC, 2016).
3. Barry Buzan, Ole Wæver & Jaap de Wilde, Security: A New Framework for Analysis (Lynne Rienner, 1998) — securitisation theory.
4. Mark Zeitoun & Jeroen Warner, ‘Hydro-hegemony: a framework for analysis of trans-boundary water conflicts’, Water Policy 8 (2006); Mark Zeitoun, Power and Water in the Middle East (I.B. Tauris, 2008).
5. UN Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses (1997); the 1929 and 1959 Nile Waters Agreements.
6. Robert M. Entman, ‘Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm’, Journal of Communication 43:4 (1993).
7. Jean Baudrillard, The Gulf War Did Not Take Place (1995) & Simulacra and Simulation (1981); Guy Debord, The Society of the Spectacle (1967).
8. Edward S. Herman & Noam Chomsky, Manufacturing Consent (Pantheon, 1988); Christopher Clapham, The Horn of Africa: State Formation and Decay (Hurst, 2017); J. A. Allan, Virtual Water (I.B. Tauris, 2011).

የአዘጋጅ ማስታወሻ፦ እዚህ የተተነተነው የጥያቄ ቅደም ተከተል ከቃለ መጠይቁ ሙሉ የተለቀቀ ቅጂ ጋር ተመሳክሮ ተረጋግጧል። ጣቢያው ራሱ ያወጣው የጽሑፍ ማጠቃለያ ስለ ግብፅ ጦር ኃይልና ስለ ግብፅ “መራብ” የተነሱትን ንግግሮች አስቀርቶ ነበር፤ እነዚያ ክፍሎች በቅጂው ራሱና በተቀናቃኝ ጣቢያ ምላሽ ውስጥ ተጠብቀዋል። (ይህ ጽሑፍ ከእንግሊዝኛው “Everything Was Forever, Until the Dam” የተተረጎመ ነው።)

The Ethiopian Tribune · Long Read

Everything Was Forever, Until the Dam

The Nile dispute has slipped into a hypernormal state — a managed unreality that Cairo and Addis Ababa both know to be theatre, and both keep performing because neither can imagine the alternative. A television interview, and the way its own broadcaster edited it, shows us how the machinery works.

By E. Frashie  |  The Ethiopian Tribune

In late August, an American journalist sat across from Egypt’s foreign minister in Cairo and asked him why a country with the largest army in the Arab world would leave that army unused against Ethiopia. The exchange detonated in Addis Ababa. State media called it a reckless gamble with regional peace; commentators accused the interviewer of trying to talk a war into being. For a week the words themselves were oddly slippery. The broadcaster that aired the interview published a written account — authored by the interviewer — that omits the military question altogether; the only verbatim record in circulation belonged to an interested state broadcaster on the other side of the dispute. Then the full recording settled it. The provocation was real, put in almost exactly those words. What the broadcaster’s own text had done was quietly launder it out of the archive.

This is not a footnote to the crisis. It is the crisis in miniature. The Egypt–Ethiopia confrontation over the waters of the Nile has arrived at a condition in which the performance of the dispute has almost entirely detached from its substance — where warnings are issued to be heard rather than acted upon, where a decade of negotiations continues precisely because everyone understands it will resolve nothing, and where the most consequential document in a given week may be a television question that the channel airing it then tried to erase. There is a name for this condition, and it did not begin on the Nile.

The word for a managed unreality

The anthropologist Alexei Yurchak coined hypernormalisation to describe the last decades of the Soviet Union.¹ By the 1980s, he argued, everyone — citizens and commissars alike — understood that the system was hollow. But because no alternative could be imagined, everyone continued to perform the rituals of belief as though they were real, and the performance itself became the reality. The fakeness was not hidden; it was shared, normalised, and, in its very normality, made to feel eternal. Then, without warning, it collapsed.

The filmmaker Adam Curtis borrowed the term for his 2016 essay-film, extending it from the Soviet bloc to the whole post-1970s order.² His thesis: faced with a world of unmanageable complexity, those in power — financiers, technologists, politicians — retreated into a simpler, more stable fake version and worked to keep it standing. Real problems were not solved; they were converted into legible stories, villains, and managed perceptions. Curtis’s Middle East is the laboratory for this: a region where genuine grievances are repeatedly flattened into simplified narratives that serve the narrator, while the underlying complexity festers untouched until it erupts.

Read the Nile through this lens and the picture reorganises itself. The question stops being “will Egypt attack?” and becomes something more uncomfortable: why does everyone keep performing a crisis whose script they have all memorised?

The warnings are issued to be heard, not acted upon. The negotiations continue precisely because everyone understands they will resolve nothing.

Neither peace nor war

Early in the same interview, discussing Iran, the minister described a condition of neither peace nor war — a stalemate, a state of exhaustion in which nothing advances and nothing breaks. Minutes later, turning to the Nile, he reached for the very same word to characterise thirteen years of negotiation: deadlock. That is the dispute in a syllable. The Grand Ethiopian Renaissance Dam was inaugurated in September 2025 after more than a decade of tripartite talks that never produced the binding agreement Cairo demanded. In March 2026, Addis Ababa announced a cascade of three further dams on the Blue Nile. Egypt responded not with mobilisation but with the familiar liturgy: an appeal to the UN Security Council, warnings of an existential threat, offers of external mediation, and the careful invocation of a legal right to self-defence under Article 51 of the UN Charter. Each move is a line in a script performed many times before.

The ritual has its own stable grammar. Cairo securitises; Addis Ababa asserts sovereignty; Washington offers to mediate; a mediation collapses; letters are exchanged at Turtle Bay; the dam fills anyway. The theologian of this liturgy is repetition. What the ritual conspicuously does not produce — a coordinated filling schedule, a drought-management protocol, a data-sharing regime, a joint operating framework — is precisely the set of technical instruments that water engineers on all sides broadly agree would defuse the danger. The solvable problem is left unsolved so that the unsolvable performance may continue.

Cairo’s simplification: the existential frame

When Egypt’s minister called water an existential issue — one standing, he said, even above national security — he was doing something a political scientist would recognise instantly. The Copenhagen School calls it securitisation: the act of lifting an issue out of ordinary, negotiable politics by declaring it a matter of survival, thereby licensing extraordinary measures and foreclosing compromise.³ Once water is existential, every cubic metre becomes non-negotiable, every upstream turbine an act of aggression, and every diplomat who proposes a technical trade-off a potential traitor. Securitisation is the linguistic engine of the hypernormal: it converts a complex, shared, manageable river into a simple, total, permanent emergency.

Balance demands that we take Egypt’s underlying vulnerability seriously, because it is not invented. By the minister’s own account, Egypt draws some 98 per cent of its freshwater from the Nile, receives a sliver of the basin’s total rainfall, and watches its population grow by roughly two and a half million people a year while ten million refugees draw on the same supply. The fear is real. What is managed is the framing of that fear. Scholars of hydro-hegemony note that Egypt has for a century sat atop the basin’s power hierarchy, its position codified by colonial-era arrangements — the 1929 and 1959 agreements — that allocated the lion’s share of the river to Cairo and excluded upstream states entirely.⁴ The GERD does not merely raise a hydrological question; it dismantles a hegemony. Some portion of the existential language is not fear of thirst but grief for a lost order — and grief, unlike thirst, cannot be settled by a filling schedule.

Addis Ababa’s simplification: the development frame

Ethiopia performs a mirror ritual, and it deserves the same scrutiny. Its script is legally the stronger of the two: the GERD is a hydropower project that stores and releases water to spin turbines rather than consuming it through irrigation; Ethiopia was never a signatory to the 1959 allocation and cannot be bound by it; and the governing principles of modern international water law — equitable and reasonable utilisation, and the obligation not to cause significant harm — sit closer to Addis Ababa’s position than to Cairo’s.⁵ The claim that development is a right, not an act of hostility, is sound — and, tellingly, the Egyptian minister himself conceded it, acknowledging without hesitation Ethiopia’s fair right to development even as he pressed Egypt’s right to exist.

But a narrative can be true and still be a managed simplification. The dam was financed domestically, through bonds and payroll deductions, and marketed at home as the great unifying project of the Ethiopian nation — a monument raised precisely while the state was fracturing along the fault lines of Tigray and Amhara. Sovereignty over the Abbay is not only a legal principle; it is a legitimacy instrument, a story the government tells its own citizens about a nation that builds rather than begs. And a government that derives such returns from the symbol of the dam has its own reasons to prefer managed ambiguity over a binding treaty — because any enforceable operating framework would constrain the very cascade it has just announced. Both capitals, in the end, extract more from the performance of the dispute than they would from its resolution. That is the tell of a hypernormal system: the incentives of the powerful align around continuing the crisis, not ending it.

The interviewer offered a war. The minister, repeatedly, declined it. The escalation lived in the questions, not the answers.

The interview as artefact

Return now to that Cairo studio, because the interview is where the machinery becomes visible — and the full recording lets us check the choreography against the record. It holds. The questioning climbs a deliberate ladder: from the dam as Egypt’s lifeline, to the flat assertion that it threatens national security, to the suggestion that diplomacy has run its course, to the sharpest rung of all — “What’s the point of having the biggest Arab military and not using it?” — to the claim that Ethiopia is starving Egypt, and finally the demand for a solution now that diplomacy is spent. Framing theory teaches that questions are never neutral: the premise smuggled inside a question narrows the range of sayable answers and quietly builds the world in which the answer must live.⁶ To ask why an army goes unused is to have already decided that its use is on the table.

And here the transcript delivers its real surprise — the part that neither the sanitised write-up nor the furious rebuttal dwelt upon: the minister would not climb the ladder. Pressed on why the army stood idle, he corrected the premise, insisting the military exists to defend Egypt’s borders, not to be spent on the Nile. He retreated at once to Article 51 and the language of international law, conceded Ethiopia’s right to develop, and returned, again and again, to diplomacy — even offering the historian’s lesson that military solutions lead only to suffering and ruin. The escalation, in other words, lived in the questions and not the answers. The interviewer offered a war; the interviewee kept setting it back down.

The words were spoken; that is now settled. But notice what the settled fact reveals. The most incendiary moment in the Nile crisis this year was not a shot fired or a sluice-gate closed. It was a question — and the reply to it was a refusal. Jean Baudrillard argued that a televised war could become hyperreal: an event experienced through its mediation, consumed as spectacle by publics who never touch the thing itself.⁷ The Nile has reached that condition. A minister spends an interview declining to threaten war, and the mediated event that circulates — clipped, framed, sanitised by one hand and weaponised by the other — is nonetheless a war scare. The spectacle detaches from its principal and acquires a life of its own. And the broadcaster’s decision to launder the exchange out of its own written record is no small journalistic lapse; it is the perception-management reflex in its purest form — editing the archive to fit the story the archive is meant to preserve.

Nor is the stage itself neutral. The programme runs on a Gulf-owned platform, and the Gulf states are not bystanders in the Horn of Africa — they hold ports, basing rights, and rivalries that run straight through the Red Sea corridor Ethiopia is trying to reach. A third set of interests, in other words, helps to build the frame through which the first two are seen. Perception management, as the manufacturing-consent tradition has long observed, rarely announces itself; it arrives as the ordinary shape of a news story.⁸

The danger in the fiction

It would be a comfortable conclusion that, because the principals keep declining to escalate, the crisis is therefore safe. Curtis’s warning — and Yurchak’s history — runs the other way. The hypernormal is not stable because it is true; it is stable until, abruptly, it is not. The Soviet system felt eternal on the eve of its disappearance. A managed non-war can rupture without anyone deciding to end it: through a proxy flare-up in Somalia or eastern Sudan, through the encirclement diplomacy by which Cairo has acquired footholds around Ethiopia’s periphery, through a drought that coincides with a filling season, or through a miscalculation by leaders who have spent so long performing resolve that they can no longer climb down without cost. The peril is sharpened, not softened, by the gap between spectacle and principal: publics and third parties respond to the war scare that circulates, not to the restraint the minister actually voiced. The war talk is theatre — right up until the moment the theatre catches fire. The physical infrastructure of the fiction — the naval access, the troop deployments, the axis-building — is real, and real infrastructure has a way of outliving the narratives that justified it.

The exit no one will take

The cruel irony sits in plain view. Beneath the existential language and the sovereign defiance lies a problem that is, by the standards of international disputes, remarkably tractable. The quantity of water Ethiopia consumes to generate electricity is negligible; the genuine risks concern the timing of reservoir filling during dry years and the coordination of releases — questions of scheduling, notification, and data, not of survival. A basin-wide framework built on equitable utilisation, drought protocols, and shared telemetry would not require either government to surrender its dignity. It would require only that both stop needing the crisis. And that, in a hypernormal system, is the one thing neither can presently afford, because the performance has become more valuable to each than the peace.

The most honest word spoken in that Cairo studio was not “existential” and not “army.” It was “deadlock” — a term the minister used first for Iran and then, almost in passing, for thirteen years of talks on the Blue Nile. He might as well have carved it above the river.

References & Further Reading

1. Alexei Yurchak, Everything Was Forever, Until It Was No More: The Last Soviet Generation (Princeton University Press, 2005).
2. Adam Curtis, HyperNormalisation (BBC, 2016).
3. Barry Buzan, Ole Wæver & Jaap de Wilde, Security: A New Framework for Analysis (Lynne Rienner, 1998) — on securitisation theory.
4. Mark Zeitoun & Jeroen Warner, ‘Hydro-hegemony: a framework for analysis of trans-boundary water conflicts’, Water Policy 8 (2006); see also Mark Zeitoun, Power and Water in the Middle East (I.B. Tauris, 2008).
5. UN Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses (1997) — on equitable and reasonable utilisation and the no-significant-harm rule; and the historical 1929 and 1959 Nile Waters Agreements.
6. Robert M. Entman, ‘Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm’, Journal of Communication 43:4 (1993).
7. Jean Baudrillard, The Gulf War Did Not Take Place (Indiana University Press, 1995) and Simulacra and Simulation (1981); cf. Guy Debord, The Society of the Spectacle (1967).
8. Edward S. Herman & Noam Chomsky, Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media (Pantheon, 1988); on the Horn’s international relations, Christopher Clapham, The Horn of Africa: State Formation and Decay (Hurst, 2017); on virtual water, J. A. Allan, Virtual Water (I.B. Tauris, 2011).

Editorial note: the questioning analysed here has been verified against the full published recording of the interview. The broadcaster’s own written summary of the interview omitted the exchanges concerning Egypt’s military and the ‘starving’ of Egypt; those passages survive in the recording itself and in a rival broadcaster’s rebuttal.

ጠባቧ በር

አማርትያ ሴን፣ በዓሉ ግርማ፣ እና ከወጥመዱ የመውጫ መንገድ

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

ከርቲስ በጨለማ ውስጥ ይተወናል። ይህ ማኅተሙም ገደቡም ነው። ወጥመዱን በእንዲህ ያለ ብሩህነት ካሳየን በኋላ፣ በመጨረሻው ጥቅል በተዘጋ በር ፊት ቆሞ፣ በመውጫ ስፍራ፣ ነጻ ለመሆን ሌላ መንገድ እንደነበረ መርሳታችንን ጥቆማ ብቻ ይሰጠናል። በራሱ መንገድ ታማኝ ነው፤ ርካሹን የማዳን ፍጻሜ ይከለክላል። ነገር ግን፣ ልከራከር እንደምፈልገው፣ ከእርሱ መለያየት ያለብንም ነጥብ ነው — መውጫ የለም ብሎ መቀበል ራሱ ከሁሉ ጥልቅ ወደሆነው ወጥመድ መውደቅ ነውና፣ የራሱ ዘዴ ወደሚዘረጋው ወጥመድ።

የከርቲስ ዘዴ ምስጢር አለው፣ ይህም እርሱ ከሚተችባቸው ሰዎች ምስጢር ጋር አንድ ነው። እርሱም ሁሉንም የሚያስረዳ አንድ የተደበቀ ማሽን ይፈልጋል። እርሱም አንድ ንጹህ ሞዴል — ተጠራጣሪው ተዋናይ፣ የሚዘጋው ወጥመድ — በሰፊውና ተቃራኒ በሆነው የሰው ሕይወት ትርምስ ላይ ይጭናል፣ ለበጎ አድራጎት መንግሥቱም ለቤተሰቡም ለጦርነቱም ለራሱም እንዲያስረዳ ያደርገዋል። ፊልሞቹ የሚያማልሉት እርሱ በሚወነጅላቸው ንድፈ ሐሳቦች ማማለያ በዚያው ምክንያት ነው፦ ከግራ መጋባቱ ስር አንድ ማሽን፣ አንድ ቁልፍ፣ ሁሉንም አጣምሮ የሚያስይዝ አንድ ታሪክ አለ ብለው ቃል ይገባሉ። ይህ የሁሉን አቀፍ ማብራሪያ ወጥመድ ነው፣ ይህ ተከታታይ ጽሑፍም በእያንዳንዱ ገጽ ውስጥ በእርሱ አደጋ ውስጥ ኖሯል። የእስረኞች ማጣብቂያ ሚሊሻዎቹን ሲያስረዳ በመሰለ ቁጥር፣ አዎንታዊ ነጻነት ቡልዶዘሩን ሲያስረዳ በመሰለ ቁጥር፣ ከ‹ቲኦዲሲው› አንድ ምቹ እርምጃ ራቅ ብለን ነበር — ደሙ የማንም ጥፋት አልነበረም፣ መዋቅሩ ራሱን ሲያሠራ ነበር ከሚል ውብ ማስረጃ። ያንን አደጋ በእያንዳንዱ መታጠፊያ የጠቆምኩት እንደ ማስዋቢያ ሳይሆን እንደ ተግሣጽ ነው፣ ሁሉንም የሚያስረዳ ማጉያ በጸጥታ ማጉያ መሆኑ ቀርቶ እምነት ሆኗልና። ወጥመዱ እውነተኛ ነው። ሙሉ እውነትም አይደለም፣ ልዩነቱን በረሳን ቅጽበትም ውስጡ ነን።

ያንን ጥንቃቄ ያዝ፣ የመውጫ ፍለጋም ሊጀምር ይችላል — በብሪታኒያ ሳይሆን፣ ከርቲስ በማይሰይመው፣ ዘመኑን ሙሉ ነጻነትን ፈጽሞ በተለየ ምንዛሬ በለካ ሰው።

አማርትያ ሴን — ቤንጋላዊ የምጣኔ ሀብት ተመራማሪ፣ የ1998 የኖቤል ተሸላሚ — የጀመረው ኢትዮጵያ በአጥንቷ ከምታውቀው ትዝታ ነው፦ ረሃብ። ልጅ ሳለ የ1943ቱ የቤንጋል ረሃብ ሚሊዮኖችን ሲገድል ተመልክቶ፣ ዘመኑን ሙሉ «Poverty and Famines» (1981) በተሰኘ ሥራ እንዲህ ያሉ አደጋዎች ፈጽሞ በቀላል የምግብ አለመኖር እንደማይከሰቱ አረጋገጠ። የሚከሰቱት ‹በሥልጣንነት› (entitlement) አለመኖር ነው — ሰዎች በእውነት ያለውን ምግብ የማዘዝ አቅም በማጣት — እናም፣ ከሁሉ ይበልጥ ገላጭ በሆነ ሁኔታ፣ ነጻ ፕሬስ ባላቸው በሚሠሩ ዲሞክራሲዎች ውስጥ አይከሰቱም። ነጻ ፕሬስ ረሃብን ይታይ ያደርጋል፤ መታየት በፖለቲካ ገዳይ ያደርገዋል፤ በመሆኑም ሊታይና በምርጫ ሊወገድ የሚችል መንግሥት ፈጽሞ በታላቅ ረሃብ ላይ ተቀምጦ አያውቅም። ነጻ ያልሆነ መንግሥት ግን ሕዝቡን በጨለማ ሊያስርበው ይችላል። ኢትዮጵያዊ ይህ ሙግት እንዲብራራለት አያስፈልገውም። ዘመናዊ ታሪካችን ንጉሠ ነገሥትን ለመጣል በረዱ፣ አምባገነንነትንም በተረፉ ረሃቦች የተሞላ ነው፣ በእያንዳንዱ ጊዜ ቁጥሩን በገዛ አፉንም ባፈነ መንግሥት የተሸፈኑ። የሴን ትንታኔ የክፍል ፫ ክስ ከአሥር ዓመታት አስቀድሞ የተጻፈ ነው፦ የመለኪያው በእውነታው ላይ ያለው አገዛዝ ቴክኒካዊ ስህተት ሳይሆን፣ በጫፉ፣ የሞት ማሽን ነው — ብቸኛው የተረጋገጠ መድኃኒቱም እንደዚህ ያለ ሕትመት ሊተገብረው የሚኖርበት ነገር ራሱ ነው።

የሴን ጥልቅ ስጦታ ግን መላው ፊልም ያጣው ጽንሰ ሐሳብ ነው። «Development as Freedom» (1999) ውስጥ የበርሊንን ገዳይ ሁለትዮሽ ውድቅ አደረገ። ለሴን ነጻነት፣ የጣልቃ ገብነት አለመኖር ብቻ አይደለም፣ የአንድ ባለሥልጣን ስለ ከፍተኛ ማንነትህ ያለው ራእይ መጫንም አይደለም። ‹ብቃት› (capability) ነው — አንድ ሰው ማድረግና መሆን የሚችላቸው ነገሮች እውነተኛ፣ ብዙ ዓይነት፣ ተጨባጭ ስፋት፦ መመገብ፣ ማንበብና መጻፍ መቻል፣ መንቀሳቀስ፣ መናገር፣ በማኅበረሰቡ ሕይወት መሳተፍ፣ ለመኖር ምክንያት ካላቸው ሕይወቶች መካከል መምረጥ። ይህ አዎንታዊ የነጻነት አተያይ ነው፤ ስለ አቅም እንጂ ስለ ጣልቃ አለመግባት ብቻ አይደለም። ሆኖም የአዎንታዊ ነጻነትን መርዝ ጨርሶ አይይዝም፣ በአንድ ወሳኝ ምክንያት። አንድም መድረሻ አይሰይምም። እውነተኛ ማንነትህ ማን እንደሆነ ነግሮ ወደዚያ አያስገድድህም። አቅሞችህን ያበዛል፣ ምርጫውንም ላንተ ይተዋል። ‹ለ›ነጻነት ነው፣ ያለ ግንባር ቀደም፦ የሰው ልጅ ብልጽግና ሕልም፣ ከቡልዶዘሩ ትጥቅ የተፈታ።

የአንድ አገር ነጻነት መለኪያ የገነባችው ጎዳና ሳይሆን ሕዝቧ በእውነት መኖር የሚችለው ሕይወት ነው። አንዲት መበለት ጎኑ ለመኖር የማትችለው ኮሪደር ልማት አይደለም። የመገለሏ ሐውልት ነው።

እንግዲያውስ ከወጥመዱ የመውጫዋ ጠባብ በር ይህች ናት፣ በግልጽ መግለጹም ተገቢ ነው፣ ብልጽግና ፓርቲ የሚለውን ሁሉ መልሶ ያስቀምጣልና። ነጻነት ብቃት ከሆነ፣ ቤተሰብን የሚያራቁተው ማንሳፈፍ የነጻ መውጣት ምዕራፍ ሳይሆን የነጻነት ቅናሽ ነው፤ ድሆችን የሚያፈናቅለው ማፍረስ ወደ ብልጽግና እርምጃ ሳይሆን፣ ብቸኛዋ ትርጉም ያላት ብልጽግና በእውነት የያዘቻቸውን ብቃቶች — ቤት፣ መተዳደሪያ፣ ሰፈር፣ የሕይወት ጨርቅ — ማጥፋት ነው። ሴን የምዕራፉ ቋንቋ በመዋቅሩ ሊለው የማይችለውን ነገር ልንል ያስችለናል፦ ሰዎች ማድረግና መሆን የሚችሉትን የሚቀንስ ልማት፣ ቁጥሮቹ ምንም ያህል አረንጓዴ ቢሆኑ፣ ጨርሶ ልማት አይደለም። ሕልሙ ለኢትዮጵያ ብልጽግናን መፈለጉ ስህተት አይደለም። ብልጽግና ‹ምን እንደሆነ› ላይ ነው የተሳሳተው — ሐውልቱንም ከሕይወት ጋር ተሳስቷል።

ሆኖም በሕንዳዊው የምጣኔ ሀብት ተመራማሪ አልጨርስም፣ የዚህ ተከታታይ ጽሑፍ ጥያቄ ጥልቅ መልስ — ይህ የገባ ምርመራ ብቻ ነውን? — በዴልሂ ወይም በኦክስፎርድ ሳይሆን በአዲስ አበባ ነውና፣ ከአርባ ዓመታት በፊትም በደም ተጽፏል። በዓሉ ግርማ ኢትዮጵያ ካፈራቻቸው እጅግ ምርጥ ደራሲዎች መካከል ነበር፣ ለጊዜውም በደርግ የራሱ የማስታወቂያ ሚኒስቴር ውስጥ ከፍተኛ ሰው — የሥርዓቱ ሕልም ሠሪ። በ1975 ዓ.ም. (1983) «ኦሮማይ»ን አሳተመ፣ በሰሜን ሶሻሊስታዊ ነጻ መውጣትንና ብሔራዊ አንድነትን ሊያደርስ በታሰበው ታላቁ ጥቃት፣ በ‹ቀይ ኮከብ ዘመቻ› መካከል የተቀናበረ ልብ ወለድ። በዓሉም፣ በማሽኑ ውስጥ ቆሞ የነበረው፣ ስለ እርሱ እውነቱን ተናገረ፦ ከሚያሰክረው የነጻ መውጣት ሕልም ስር ንቀት፣ ሙስና፣ ከንቱነትና ሞት እንዳለ፤ ውቦቹ ቃላት የቁጥጥር ማሽን እንደሸሸጉ፤ የነጻነቱ ዘመቻ ኃያላኑ ለሕዝቡ የነገሩት፣ ከዚያም የከፋ፣ ለራሳቸው የነገሩት ውሸት እንደሆነ። ርእሱ ራሱ — ‹ኦሮማይ›፣ ‹መጨረሻ›፣ ‹ፍጻሜ›፣ ‹ከእንግዲህ የለም› — በሕልሙ ላይ የተሰጠ ፍርድ ነበር።

ስለጻፈውም፣ በዓሉ ግርማ በ1976 ዓ.ም. መጀመሪያ (1984) ጠፋ፣ ባገለገለው መንግሥት ተወስዶ፤ አስከሬኑ ፈጽሞ አልተገኘም፣ ልብ ወለዱም ታገደ። ይህ ማዕቀፍ ባዕድ ነው ለሚል ክስ ሁሉ መልሱ እርሱ ነው። ኢትዮጵያ የነጻነትን ሕልም ትችት አላስገባችም። የኢትዮጵያ እጅግ ምርጥ ተራኪ፣ አንድ ብሪታኒያዊ ፊልም ሠሪ ለሐሳቡ ምስልና ስም ከመስጠቱ አሥርተ ዓመታት አስቀድሞ፣ በእርሱ ‹ሞተ›። ወጥመዱ ለልክ የምንሞክረው የአውሮፓ ሐሳብ አይደለም። ቀደም ብለን ያሠራነው ማሽን ነው፤ ከእኛ አንዱ ሰየመው፣ ስለ ሰየመውም ገደለው።

ይህም በያዘው ጊዜ ውስጥ ደኅንነቱ የተጠበቀ ቁስል እንዳይመስል፣ ያው ማሽን በቅርቡ እንዴት እንደሠራ አስብ። ገዱ አንዳርጋቸው የድኅረ 2010 ዓ.ም. ሥርዓትን ከከፍተኛ ክፍሎቹ ሆኖ ለመገንባት አግዟል፦ የአማራ ክልል ዋና አስተዳዳሪ፣ ቀጥሎም የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር፣ ቀጥሎም ለጠቅላይ ሚኒስትሩ ራሱ የብሔራዊ ደኅንነት አማካሪ — የአዲሱ ሥርዓት አናጺ እንጂ ተመልካች አልነበረም። ከእርሱ ጋር በተለያየ ጊዜ፣ በአደባባይና በማያሻማ ቃላት፣ መንግሥትን በክህደት፣ በአምባገነናዊ አገዛዝ፣ የአገሪቱን ቀውሶች በፖለቲካ ሳይሆን በኃይል በመመለስ በከሰሰ ጊዜ — ትሪቢዩኑ በራሱ ማረጋገጥ በማይችላቸው ከተቃዋሚ ጋር በተያያዙ ዘገባዎች መሠረት — በዋና ከተማዋ በራሱ ቤት ውስጥ በቁም እስር ተደረገ፣ ተጠብቆና ከጎብኚዎች ተቆርጦ። አራት አሥርተ ዓመታት ከበዓሉ ግርማ ይለዩታል፣ ዝርዝሮቹም ይለያያሉ፤ አንዱ ጠፋ፣ ሌላው በራሱ ግድግዳ ጀርባ በዝምታ እንደተያዘ ተዘገበ። ሰዋሰዉ ግን አንድ ነው፦ ማሽኑን ከውስጥ ያየ፣ ጮክ ብሎ የተናገረ፣ ባገለገለው መንግሥትም ከውይይቱ የተወገደ ውስጠኛ ሰው። ይህ ጥንታዊ ታሪክ አይደለም። ያው በር ነው፣ እንደገና እየተዘጋ።

ይህ ተከታታይ ጽሑፍ የቆመበት ወግ ይህ ነው፣ ተስፋ መቁረጥንም መጽናናትንም ይከለክላል። ተስፋ መቁረጥን ይከለክላል፣ በዓሉ ግርማ ዓረፍተ ነገሩን የጻፈው ምን ሊያስከፍለው እንደሚችል እያወቀ ነውና፣ ይህም ማለት ዓረፍተ ነገሩ መጻፍ ተገቢ ነበር ማለት ነው — ነጻ ቃል ምንም አይደለም አይባልም፤ ወጥመዱ ሙሉ በሙሉ ሊውጠው የማይችለው አንድ ነገር ነው፣ የሴን ነጻ ፕሬስ የረሃብ መድኃኒት እንጂ ምስክሩ ብቻ ያልሆነበት ምክንያት ነው። መጽናናትንም ይከለክላል፣ ያም ሆኖ ተገደለና፣ ሕልሙም ሳይበገር ገፋ፣ እውነት መናገር የተረጋገጠ ማዳን ነው ብሎ ማስመሰልም ያዋርደዋልና። የተረጋገጠ ማዳን የለም። ጠባቧ በር ብቻ አለች፣ እርሷንም ክፍት ለማድረግ የሚደረግ የዕለት ተዕለት፣ ውበት አልባ፣ አደገኛ ልፋት።

እንግዲያውስ በመጨረሻ ወደ 2010 ዓ.ም. ጸደይ፣ ወደተከፈቱት በሮች፣ ወደ እውነተኛው ነጻነት እንመለሳለን። እውነተኛ ነበር። ያ ፈጽሞ ቅዠት አልነበረም። ቅዠቱ ነጻነት፣ አንዴ ከተሰጠን በኋላ፣ ራሱን ይጠብቃል የሚል ነበር — ከላይ እንደ ስጦታ ተቀብለን፣ ደጋግመን፣ ከታች መሥራት ሳያስፈልገን። አሁን በስጦታው ውስጥ የታጠፈውን እናውቃለን፦ ተጠራጣሪው ሕገ መንግሥት፣ ገዢው ቁጥር፣ አስገዳጁ ሕልም። ማወቁ ራሱ ግን የመቃወሙ መጀመሪያ ነው። ወጥመዱን ‹ማየት› የሚችል ሕዝብ ከእንግዲህ ሙሉ በሙሉ አልተያዘበትም። በግንባር ቀደሙ ቃላት ሳይሆን በሴን ቃላት፣ ነጻነቱን እጅግ ድሃው ዜጋው በእውነት ማድረግና መሆን በሚችለው ለመለካት ሊመርጥ ይችላል። ራሱን እንደ ምክንያታዊ ከዳተኞች ሕዝብ አድርጎ የሚስለውን ሞዴል ሊክድና፣ ከመዋቅሩ እያንዳንዱ ማበረታቻ በተቃራኒ፣ መጀመሪያ የመተማመንን ምክንያታዊ ያልሆነና መሥራች ተግባር ሊፈጽም ይችላል። ኮሪደሩ አገር አለመሆኑን፣ ምዕራፉ ምግብ አለመሆኑን፣ በተራራው ላይ ያለው ቤተ መንግሥት ብሔር አለመሆኑን አጥብቆ ሊናገር ይችላል።

ይህ ሁሉ የግድ የሚሆን አይደለም፣ ደኅንነቱ የተጠበቀም አይደለም። በሩ ጠባብ ነው፣ በራሱም ክፍት ሆኖ አይቆይም። ነገር ግን በር ነው፣ ከርቲስም ግድግዳ ብቻ ነው ያለው ብሎ መጠቆሙ ስህተት ነበር። በዓሉ ግርማ አገኘው። ሴን ገለጸው። እውነተኛውን ዓረፍተ ነገር ጮክ ብሎ የሚናገር እያንዳንዱ ዜጋ — ‹ይህ ነጻነት አይደለም፤ ይህ ሐሰተኛ ቅጂው ነው› — በዚያ ቅጽበት፣ በበሩ ደጃፍ ቆሞ፣ ለሚቀጥለው ሰው፣ በሰውነቱ ክፍት አድርጎ እየያዘው ነው። ‹ኦሮማይ›፣ አለ ሕልሙ። መጨረሻ። ከእንግዲህ የለም። እኛ ግን ለመስማማት አንገደድም።

ምንጮች

ማጉያውን ማዞር። በአንድ ምክንያት ማብራሪያ ላይ ስላለው ሁሉን አቀፍ ዝንባሌ — ይህ ተከታታይ ጽሑፍ ለከርቲስ ራሱ ዘዴ ለሚያውለው ጥንቃቄ ያህል ለተመልካቾቹም ያውለዋል።

መውጫው። አማርትያ ሴን፣ «Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation» (1981) እና «Development as Freedom» (1999)፤ የኖቤል የምጣኔ ሀብት ሽልማት፣ 1998። በረሃብና በነጻ ፕሬስ አለመኖር መካከል ያለው ትስስር የሴን ሙግት ሲሆን፣ እንደዚያው ቀርቧል።

የኢትዮጵያ ምስክር። በዓሉ ግርማ፣ «ኦሮማይ» (1975 ዓ.ም./1983)፤ በማስታወቂያ ሚኒስቴር ውስጥ የነበረው ሚና፣ የቀይ ኮከብ ዘመቻ አውድ፣ እና በ1976 ዓ.ም. መጀመሪያ (1984) መጥፋቱ ከሕይወቱና ከሞቱ የሕዝብ መዝገብ የተወሰዱ ናቸው። የ‹ኦሮማይ› ፍቺ የተለመደውን አጠቃቀም ይከተላል፤ ልብ ወለዱ የዘመናዊ አማርኛ ሥነ ጽሑፍ ምዕራፍ ሆኖ ይቆያል።

የዘመኑ ምስክር። ገዱ አንዳርጋቸው የአማራ ክልል ዋና አስተዳዳሪ (2005–2011 ዓ.ም.)፣ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር (2011–2012 ዓ.ም.) እና ለጠቅላይ ሚኒስትሩ የብሔራዊ ደኅንነት አማካሪ (2012–2014 ዓ.ም.) ሆኖ አገልግሏል፤ በ2016 ዓ.ም. (2024) በዐቢይ አህመድ መንግሥት ላይ ያቀረበው ሕዝባዊ ትችት በመዝገብ ላይ ነው። ቀጥሎ በቁም እስር ተደረገ የሚሉ ዘገባዎች ከተቃዋሚ ጋር ከተያያዙ ስም-አልባ ምንጮች የመነጩ ናቸው፣ እዚህም እንደተዘገበ እንጂ በትሪቢዩኑ በራሱ እንዳልተረጋገጠ ቀርቧል። ማሳሰቢያ፦ እርሱን የመኪና ማቆሚያ ጠባቂ ሆኖ የሚያሳይ የተለየ በይነመረብ ላይ የተሰራጨ ምስል በ‹HaqCheck›ና በ‹MultiFactCheck› የፋክት-ቼክ አገልግሎቶች (ጥቅምት–ታኅሣሥ 2025) በሰው ሠራሽ አስተውሎት የተፈጠረና ሐሰተኛ ተብሎ ተገምግሟል፣ በዚህ ተከታታይ ጽሑፍም ሆን ተብሎ አልተጠቀመበትም።

ወጥመዱ · ክፍል ፭ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

ማጥመጃው ሕልሙ ነው

ብልጽግና፣ ቡልዶዘሩ፣ እና የሚያስገድደው ነጻነት

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

ወጥመድ መንጋጋ ያስፈልገዋል፣ ሁለቱ ሲዘጉም ተመልክተናል፦ እያንዳንዱ ሕዝብ በሌሎቹ ላይ እንዲታጠቅ ያስተማረው ሕገ መንግሥት፣ መንግሥት ከሕዝቡ በላይ መሣሪያዎቹን እንዲያምን ያስተማረው ምዕራፍ። ነገር ግን ወጥመድ ማጥመጃም ያስፈልገዋል — የሚፈለግ ነገር፣ የሚዘረጋለት ነገር፣ ፍጡሩን በራሱ ፈቃድ ወደ ማሽኑ የሚስብ ነገር። ከርቲስ እንድንሰማው የሚፈልገው ጭካኔ፣ ወደ ነጻነት ወጥመድ ማንም አይጎተትም የሚል ነው። እኛው ራሳችን እንገባለን። የሚስበንም ያለን እጅግ ውብ ነገር ነው፦ ሕልሙ ራሱ።

እዚህ ጋር መላው ፊልሙ ወደ ተገነባበት ሐሳብ እንደርሳለን፣ በትክክልም መግለጹ ተገቢ ነው፣ የሁሉም ማጠፊያ ነውና። አይዛያ በርሊን በ1958 በኦክስፎርድ ባቀረበው ‹ሁለቱ የነጻነት ጽንሰ ሐሳቦች› (Two Concepts of Liberty) ንግግሩ፣ ይህን ተከታታይ ጽሑፍ ከመጀመሪያው ያደራጀውን ልዩነት አበጀ። አሉታዊ ነጻነት ‹ከ›ነጻ መሆን ነው — የጣልቃ ገብነት አለመኖር፣ ሰው እንደፈቀደ እንዲኖር የሚተውበት ምኅዳር። አዎንታዊ ነጻነት ‹ለ›ነጻ መሆን ነው — ራስን መግዛት፣ ራስን መገንዘብ፣ ከፍ ያለውን፣ እውነተኛውን፣ ሙሉ በሙሉ የተገነዘበውን ራስ የመሆን ነጻነት። የበርሊን ማስጠንቀቂያ፣ በቀዝቃዛ ጦርነት ጫፍ ላይ የቀረበውና የክፍለ ዘመኑን አምባገነንነቶች ያነጣጠረው፣ ሁለተኛው ጽንሰ ሐሳብ በእጅጉ ይበልጥ አደገኛ ነው የሚል ነበር። እውነተኛ ማንነትህን አውቃለሁ ብዬ በምናገርበት ቅጽበት — ይበልጥ ጥበበኛ፣ ከሐሰተኛ ንቃተ ኅሊና ነጻ፣ ከራስህ ግራ መጋባት የተላቀቅህ ብትሆን የምትሆነውን ማንነት — በእውነት ያለኸውን ማንነት የመሻር ፈቃድ ለራሴ ሰጥቻለሁ። ነጻ ላወጣው የወሰንኩትን እውነተኛ ‹አንተ› ስም እየጠራሁ፣ በተጨባጭ ያለኸውን ‹አንተ›ን ላስገድድ እችላለሁ። ጭቆና ወደ ማዳን ይለወጣል። በአንገት ላይ ያለው ጫማ የእንክብካቤ ተግባር ይሆናል።

በርሊን ይህ ሐሳብ የተወለደበትን በትክክል ያውቅ ነበር፣ ከርቲስም እንዲሁ። እጅግ ንጹህ ምንጩ ሩሶ ነው፣ በ‹ማኅበራዊ ውል› (The Social Contract, 1762) ውስጥ ያለው፣ የሚሰማው ዜጋ ሁሉ ሊሸበር የሚገባው ዓረፍተ ነገር ደግሞ ይህ ነው፦ የጋራውን ፈቃድ ለመታዘዝ የሚከለክል ማንኛውም ሰው በመላው አካል እንዲታዘዝ ይገደዳል፣ ይህም ‹ነጻ እንዲሆን ይገደዳል ከማለት ያነሰ ምንም አይደለም።› ከዚያ ሐረግ፣ ከርቲስ እንደሚከራከረው፣ አንድ መስመር ወደ ሮቤስፒየርና ወደ ‹ሽብሩ› (the Terror) ይዘልቃል — የሕዝብ ደኅንነት ኮሚቴ በበጎ ምግባር ስም ሲገድል፣ ‹ሕዝብ›ን ለማድረስ ሕዝቡን ሲገድል — እናም በእያንዳንዱ አብዮታዊ ግንባር ቀደም ውስጥ፣ ለማዳን ሲል ራሱን ሲያፈርስ ባገኘው ሁሉ ውስጥ ይቀጥላል። ይህ ክፍል ስሙን የወሰደው ሦስተኛው ክፍሉ፣ መስመሩን ወደ የራሳችን ዘመን ይከተላል፣ በኢራቅ ላይ ነጻነትን በጠመንጃ አፈሙዝ የመጫን የኒዮ-ወግ አጥባቂ ሕልም በኩል። ጭሮ የሚተወው ቅራኔ ፍጹም ነው፦ አሉታዊ ነጻነትን — ‹ከ›ነጻነትን — ለማስፋፋት የሚደረግ ሙከራ እንኳ፣ በኃይልና በግንባር ቀደምና በዕቅድ ሲካሄድ፣ እጅግ ኃይለኛ ወደሆነ የአዎንታዊ ነጻነት ፕሮጀክት ይለወጣል። ነጻ ሊያወጡህ የሚፈልጉ ሰዎች ሳያስገድዱህ አይቀሩም።

አሁን ያንን የንግግር አዳራሽ ረቂቅ ሐሳብ በአንድ እጅህ ያዝ፣ በሌላው እጅህም የኢትዮጵያን ገዢ ፓርቲ ያዝ፣ ስሙንም አንብብ። ብልጽግና። በ2012 ዓ.ም. (2019) ኢሕአዴግ ራሱን አፍርሶ ወራሾቹን እንደ ‹ብልጽግና ፓርቲ› መልሶ አዋቀረ — በዚህም፣ ምናልባት ባላሰበው ታማኝነት፣ ራሱን በአንድ መድረሻ ስም ሰየመ። የሂደት፣ የውይይት፣ የተፎካካሪ በጎ ነገሮች ትዕግሥተኛ ድርድር ፓርቲ ሳይሆን፣ የመድረስ ፓርቲ፦ የኢትዮጵያን ሕዝብ ወደ ተመኘለት ብልጽግና ያለው፣ ክቡር፣ ገናና መጻኢ ጊዜ የሚያደርስ ተሽከርካሪ። መሪ ፍልስፍናው ‹መደመር›፣ በ2012 ዓ.ም. በጠቅላይ ሚኒስትሩ የመጽሐፍ መልክ የተሰጠው፣ ብዙ ግጥማዊነቱ እንዳለ ሆኖ፣ የዜጋው ‹እውነተኛ› የጋራ ማንነት አስተምህሮ ነው፦ ጠባቡን፣ ከፋፋዩን፣ የዜሮ ድምር ትስስሮቹን ወደ ጎን አድርጎ ራሱን ወደ ትልቅ ሙሉ የሚደምር ማንነት። በበርሊን ትክክለኛ አመዳደብ የአዎንታዊ ነጻነት ፍልስፍና ነው። ኢትዮጵያውያን ምን መሆን እንዳለባቸው ያውቃል። ምን መሆን እንዳለብህ የሚያውቅ እንቅስቃሴም፣ አስቀድሞ በጭላጭ፣ እንድትሆነው የማድረግ መብት ለራሱ ሰጥቷል።

በ2010 ዓ.ም. የእስር ቤቱን በሮች የከፈተው ሰው፣ ቡልዶዘሩን ሲይዝ ሕልሙን አልከዳም። እያገለገለው ነበር። በርሊን ሊያስጠነቅቀን የሞከረው አስፈሪ ነገር ይህ ነው፦ አንድ ዓይነት ሕልም ነው።

እንግዲያውስ ሕልሙ ቡልዶዘር ሲሆን ተመልከት — ቃል በቃል፣ በተጨባጭ፣ በዋና ከተማዋ ጎዳናዎች ላይ። ከ2014 ዓ.ም. (2022) ጀምሮ በአዲስ አበባ የተካሄዱት፣ በ2016ና በ2017 ዓ.ም. (2024–2025) ወደ አዳማ፣ ሐዋሳ፣ ድሬዳዋና ሌሎች ከተሞች የተስፋፉት የኮሪደር ልማት ፕሮጀክቶች፣ የአዎንታዊ ነጻነት መንግሥት በአስፋልትና በማፍረስ የታየ ነው። ራእዩ በእውነት የሚያማልል ነው፦ ንጹህ፣ ዘመናዊ፣ የዓለም ደረጃ ያለው ከተማ — ሰፊ ጎዳናዎች፣ ፏፏቴዎች፣ የብስክሌት መስመሮች፣ የሚያብረቀርቁ ማማዎች፣ ለታላቅ አገርና ለታላቅ አህጉር የሚመጥን ዋና ከተማ። ለመገንባትም፣ ቤቶች ይመለከታሉ፣ ይነሳሉ፣ ወደ ፍርስራሽ ይቀነሳሉ። የሰብአዊ መብት ድርጅቶችና ዓለም አቀፍ ሚዲያዎች የበርካታ ነዋሪዎችን መፈናቀል ዘግበዋል — የመብት ተቆጣጣሪዎች አኃዙን በአስር ሺዎች አስቀምጠውታል — ብዙዎቹ ወደ ዳር ተዛውረው፣ ካሳውም፣ በዚያው ዘገባ መሠረት፣ ከበቂ ማነስ እስከ አለመኖር ደርሷል። ዕቅዱን የሚተርፈው ሰፈር፣ በንድፍ ሊገባ የማይችለው መደበኛ ያልሆነ ኑሮ፣ አይጠየቅም። ይነሳል። እዚያ የኖሩ ሰዎችም ይነገራቸዋል — ይህን የሚናገሩ ብዙዎች እንደሚያምኑበት አልጠራጠርም — ይህ ለእነርሱ፣ ለብልጽግናቸው፣ ለክብራቸው፣ የልጅ ልጆቻቸው ለሚወርሱት ውብ ኢትዮጵያ እየተደረገ ነው። ሩሶና በርሊን ሊመኙት በሚችሉት ትክክለኛ ስሜት፣ ነጻ እንዲሆኑ እየተገደዱ ነው።

ውበቱ ከጎዳናው ወደ ቤተ መንግሥቱ ይወጣል። በእንጦጦ ከፍታ ላይ የተዘገበው ግዙፍ፣ ሚስጥራዊ ፕሮጀክት — ጠቅላይ ሚኒስትሩ ራሳቸው በጠቀሱት አኃዝ መሠረት ወጪው አሥር ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ገደማ ተብሎ የተዘገበ አዲስ ብሔራዊ ቤተ መንግሥት፣ ከሰው ሠራሽ ሐይቆችና ከንጉሠ ነገሥታዊ የመሬት አቀማመጥ ጋር — ሕልሙ በእጅግ ራቁቱ መልኩ ነው፦ ብሔራዊ ታላቅነት እንደሚገነባ ነገር፣ በታችኛው ሸለቆ ብሩ ሲንኮታኮት ሳለ በድንጋይና በውሃ የቀረበ ዕጣ ፈንታ። ሰዋሰዉ ይታወቃል። የሕዝቡን መጻኢ ጊዜ ከሕዝቡ በላይ ካወቀ እያንዳንዱ ግንባር ቀደም ሰዋሰው ነው — ሐውልቱ፣ የአምስት ዓመት ዕቅዱ፣ ናሙና መንደሩ፣ በኮረብታው ላይ ያለች የምታበራ ከተማ። የራእዩ ስፋት፣ ለእርሱ ሊሰዋ ከሚችለው ስፋት ጋር በትክክል የተመጣጠነ ነው።

በእጅግ ትልቁ ስፋት፣ ጦርነቶቹ በዚያው ሰዋሰው ሊነበቡ ይችላሉ — ምንም እንኳ እዚህ በዚህ ተከታታይ ጽሑፍ ሁሉ ውስጥ በእጅግ ጥንቃቄ መርገጥ ቢያስፈልግም። በትግራይ፣ በአማራ፣ በኦሮሚያ ባሉት ዘመቻዎች ውስጥ የአዎንታዊ ነጻነት አመክንዮን በመጨረሻው ደረጃው ማየት ይቻላል፦ የተዋሐደች፣ ሥርዓት ያላት፣ ብልጽግና ያላት ኢትዮጵያ እጅግ ታላቅ በጎ ነገር ናት፣ በግልጽም የሕዝቡ እውነተኛ ዕጣ ፈንታ ናት፣ በመሆኑም መቃወሟ በሕጋዊ መንገድ ሊሰበር ይችላል የሚል እምነት። የጠቅላላው ሕልም የክፍሉን መሰበር ይፈቅዳል። ነገር ግን እነዚያን ጦርነቶች ወደ ፍልስፍና ንግግር አልቀንሳቸውም፣ አንባቢውም እንዲሁ ማድረግ የለበትም። በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ሞተዋል። ያንን ወደ አንድ ሐሳብ ንጹህ የዘር ሐረግ ማጠፍ፣ በወረቀት ላይ፣ ይህ ተከታታይ ጽሑፍ የሚያወግዘውን ረቂቅነት መፈጸም ነው — ሞዴሉን ከእውነታው፣ ቁጥሩን ከአፉ መቀየር። ማዕቀፉ አመክንዮውን ያብራ፣ ሙታኑ ግን፣ አጥብቀው፣ ሙታን ሆነው ይቅሩ። አንዳንድ ነገሮች ውብ መደረግ የለባቸውም።

ይህም እንደገና ወደ ተግሣጹ ይመልሰናል። እዚህ የቀረበው ንባብ የራሱ ማማለል አለው፣ የክፉ ሰው መነሻ ታሪክ ማማለል — ዐቢይ አህመድ ሁልጊዜ አስገዳጅ ሊሆን የነበረ ሰው፣ ቡልዶዘሩ አስቀድሞ በልቡ የሚንተከተክ ነጻ አውጪ አድርጎ። ተቃወመው። ይበልጥ እውነተኛውና ይበልጥ አስፈሪው ዘገባ፣ ትክክለኛው ከርቲሳዊ የሆነው፣ በርሊን ራሱ የጻፈው፣ ጨርሶ ክፉ ሰው ማስፈለግ የለበትም የሚል ነው። ሕልሙ ማጎሪያ ለመሆን አስመሳይ አይፈልግም። ኃይል ያለውና ሕዝቡ ምን መሆን እንዳለበት ራእይ ያለው ቅን አማኝ ብቻ ይፈልጋል። ሰውዬው በ2010 ዓ.ም. እያንዳንዱን ቃል ከልቡ ተናግሮት፣ አሁንም እያንዳንዱን ቃል ከልቡ ማለቱ፣ እናም ማየት አለመቻሉ — የአዎንታዊ ነጻነት መዋቅር ማየትን ፈጽሞ የማይቻል ስለሚያደርገው — አሁን የሚጭነው ነጻነትና ቀደም ሲል የለቀቀው ነጻነት፣ በፍልስፍና፣ አንድ ተግባር ወደ ውስጥ የተገለበጠ መሆኑን፣ ፈጽሞ ሊሆን የሚችል ነው። ይህ ከጥፋተኝነት ነጻ ማውጣት አይደለም። ቅን አስገዳጅ አሁንም አስገዳጅ ነው፣ የተፈናቀሉትም ባፈናቀላቸው ዓላማ ንጹህነት ምክንያት ያነሰ አልተፈናቀሉም። ይበልጥ ከባድ ነገር ነው፦ የጭራቅ መጽናኛ የሚነፍገን፣ በምትኩም እጅግ ይበልጥ የሚያስጨንቀውን ዕድል የሚሰጠን ማብራሪያ — ወጥመዱ በሕልሙ ውስጥ የተገነባ መሆኑን፣ ማንኛችንም ያንን ሕልምና ያንን ኃይል ይዘን ልንፈነቅለው እንደምንችል።

ታላቁን ስፋት መፈለግ ሳያስፈልግ አመክንዮው ሲሠራ ማየት ይቻላል፤ ትንሹ ስፋት፣ በዚህ ሳምንት ራሱ፣ በቂ ነው። ቅዳሜ፣ ነሐሴ 16 ቀን 2018 ዓ.ም. — 22 ኦገስት 2026 — ጠዋት፣ ትሪቢዩኑ በሌላ ቦታ ማረጋገጥ ባልቻለው በ‹ብስራት ሚዲያ› የቪዲዮ ዘገባ መሠረት፣ አንድ ግለሰብ ብቻውን ወደ መገናኛ — ከአዲስ አበባ እጅግ ከተጨናነቁ መስቀለኛ መንገዶች አንዱ — ገባ፣ የጠቅላይ ሚኒስትሩን ስም የጠቀሰ መፈክር በብረት ላይ አስደግፎ፣ ሙሉ በሙሉ ብቻውን ተቃውሞ ማሰማት ጀመረ። መሣሪያ አልያዘም፣ ንቅናቄም አልመራም። በእጅግ ቃል በቃል ስሜት፣ ወደ ጋራው ሕልም ውስጥ ለመደመር ፈቃደኛ ያልሆነ አንድ ተጨባጭ ዜጋ ነበር። በዚያው ዘገባ መሠረት፣ በደቂቃዎች ውስጥ በአካባቢው የነበሩ ፖሊሶች ይዘውት ወደ ጣቢያ ወሰዱት፤ ቪዲዮው እስከተሰራጨበት ጊዜ ድረስም ኦፊሴላዊ ማብራሪያ አልተሰጠም። ትሪቢዩኑ ክስተቱን በአንድ ብቻ ምንጭ እንደተዘገበ እንጂ በራሱ እንዳልተረጋገጠ ይመዘግባል። ሰዋሰዉን ግን ልብ በል፦ ሕዝቡ ምን መሆን እንዳለበት ራእይ ዙሪያ በተደራጀ ሥርዓት ውስጥ፣ በአደባባይ ቆሞ ‹ደኅና አይደለሁም፣ እናንተም አስከፍታችሁኛል› የሚል ሰው መልስ አይሰጠውም፣ አይከራከሩትም። እንደ ፍርስራሽ፣ ከምስሉ ይጠረጋል።

ሁለቱ መንጋጋዎች ተዘግተዋል። ማጥመጃው ሥራውን ሠርቷል። ስለዚህም በመጨረሻ ወደሚያስፈልገው ብቸኛ ጥያቄ እንደርሳለን፣ ከርቲስ የሚጠይቀውና፣ በተለመደው ጨለምተኝነቱ፣ ለመመለስ የሚያመነታውን። ከወጥመዱ መውጫ መንገድ አለ? በጥርጣሬ ያልተቀረጸ፣ በግንባር ቀደም ያልተላከ፣ በመንግሥት ያልተቆጠረ ወይም በሕልም ያልተጫነ የነጻነት ሐሳብ ለእኛ የቀረ አለ? ለመመለስ — ወይም ቢያንስ ተስፋ መቁረጥን በታማኝነት ለመከልከል — እንግሊዛዊውን ፊልም ሠሪ ትተን፣ እርሱ ወደ ማይጠቅሳቸው ሁለት ሰዎች መዞር አለብን፦ ዘመኑን ሙሉ ነጻነትን በተለየ መንገድ የለካ ሕንዳዊ የምጣኔ ሀብት ተመራማሪ፣ እና ስለ አንድ ሕልም እውነት በመናገሩ የተገደለ ኢትዮጵያዊ ደራሲ።

ምንጮች

ሁለቱ ነጻነቶች። አይዛያ በርሊን፣ «Two Concepts of Liberty» (1958)፤ ዣን-ዣክ ሩሶ፣ «The Social Contract» (1762)፤ አዳም ከርቲስ፣ «ዘ ትራፕ»፣ ክፍል 3፣ «We Will Force You To Be Free» (BBC, 2007)።

ሕልሙ በሥልጣን ላይ። የኢሕአዴግ መፍረስና የብልጽግና ፓርቲ መመሥረት (2012 ዓ.ም./2019)፤ ዐቢይ አህመድ፣ «መደመር» (2012 ዓ.ም./2019)።

ቡልዶዘሩ። የኮሪደር ልማት መርሐ ግብር (አዲስ አበባ ከ2014 ዓ.ም./2022 ጀምሮ፤ የኋላ ምዕራፎች በአዳማ፣ ሐዋሳ፣ ድሬዳዋና በሌሎችም)። መፈናቀልና ካሳ በሰብአዊ መብት ድርጅቶችና በዓለም አቀፍ ሚዲያ እንደተዘገበ፤ እዚህ የተጠቀሱ አኃዞች እንደተዘገቡ እንጂ በትሪቢዩኑ በራሱ እንዳልተረጋገጡ፣ በዝግጅት ወቅት ወደ ተሰየሙ ተቆጣጣሪዎች ይመሠረታሉ። የእንጦጦ ብሔራዊ ቤተ መንግሥት ፕሮጀክትና የተዘገበው 10 ቢሊዮን ዶላር ገደማ ወጪው እንዲሁ እንደተዘገበ ይጠቀሳል።

አስፈላጊ ጥንቃቄ። በትግራይ፣ በአማራና በኦሮሚያ ያሉት ግጭቶች ማጣቀሻዎች የአንድ ፖለቲካዊ አመክንዮ ማሳያ ናቸው፣ ሆን ተብሎም እዚህ በቁጥር አልተገለጹም፤ የተጎጂና የመፈናቀል አኃዞች፣ ጥቅም ላይ ሲውሉ፣ በተናጠል መመንጨት አለባቸው። የተዘገበው የመገናኛ ብቸኛ ተቃውሞ (16 ነሐሴ 2018 ዓ.ም. / 22 ኦገስት 2026) በ‹ብስራት ሚዲያ› ብቸኛ የቪዲዮ ዘገባ የተመሠረተ ነው፤ ትሪቢዩኑ አረጋጋጭ ዘገባም ሆነ ኦፊሴላዊ የፖሊስ መግለጫ አላገኘም፣ በአንድ ብቻ ምንጭ እንደተዘገበ እንጂ በራሱ እንዳልተረጋገጠ ያቀርበዋል።

ወጥመዱ · ክፍል ፬ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

የቁጥሩ አገዛዝ

በምዕራፍ የሚካሄድ ማሻሻያ፣ እና መንግሥት ሊቆጥረው የማይችለው ዜጋ ብቸኝነት

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

የወጥመዱ ሁለተኛ መንጋጋ በሚሊሻ ወይም በመገንጠል ራሱን አያውጅም። የመታወቂያ ገመድ አንግቦ፣ የሒሳብ ሉህ ይዞ፣ ምክንያታዊ የሆነውን የማሻሻያ ቋንቋ እየተናገረ ይመጣል። ሊጨቁንህ አይፈልግም። ሊለካህ ይፈልጋል — በመለካቱም ውስጥ፣ ሊቆጥራቸው የማይችላቸው ያንተ ክፍሎች የሉም ብሎ በጸጥታ ይወስናል።

ቁጥሩ እንዴት ወደ አገዛዝ እንደመጣ ለማየት ወደ ንድፈ ሐሳብ አቅራቢዎቹ እንመለሳለን። የጨዋታ ንድፈ ሐሳብ ለቀዝቃዛ ጦርነት ተጠራጣሪ ዜጋውን ከሰጠው፣ ያንኑ ጥርጣሬ በራሱ በመንግሥት ላይ ያዞረው የሕዝብ ምርጫ ንድፈ ሐሳብ (public choice theory) ነበር። የምጣኔ ሀብት ተመራማሪዎቹ ጄምስ ቡካናንና ጎርደን ቱሎክ፣ «The Calculus of Consent» (1962) በተሰኘ ሥራ አንድ አውዳሚ ግልበጣ አደረጉ፦ የምጣኔ ሀብት ንድፈ ሐሳቡን ራስ ወዳድ አትራፊ ወስደው ከሲቪል ሠራተኛው ጠረጴዛ ጀርባ አስቀመጡት። በዚህ አተያይ ቢሮክራቱ ራሱን የካደ የሕዝብ ጥቅም ጠባቂ አይደለም፤ እንደ ማንኛውም ምክንያታዊ ተዋናይ በጀቱን፣ መሥሪያ ቤቱን፣ የራሱን ደኅንነት የሚያሳድግ ነው። ፖለቲከኛው አያገለግልም፤ ድምጽ ይገዛል። ከዚህም መጪው ዘመን ማሽን ሁሉ ተከተለ። የሕዝብ አገልጋዮችን ማመን ስለማትችል ማሰር አለብህ — ውሳኔ ሰጪነታቸውን ገፈህ፣ ለማበረታቻ አስገዝተህ፣ ውጤታቸውን ለክተህ፣ መንግሥትንም በተቻለ መጠን ገበያ እንዲመስል ማድረግ። ፍርድ ጠላት ነበር፣ ፍርድ ሊበላሽ ስለሚችል። ቁጥሩ መፍትሔ ነበር፣ ቁጥሩ ሊዋሽ ስለማይችል።

ሊዋሽ እንደሚችል ግን፣ ዋሸም። ይህ የከርቲስ ሁለተኛ ክፍል «The Lonely Robot» ሸክም ነው፤ ንድፈ ሐሳቡን ወደ እንግሊዝ የሕዝብ አገልግሎቶች መልሶ ግንባታ ተከትሎ ሲበላሽ ይመለከታል። በሕዝብ ምርጫ ንድፈ ሐሳብ የተማረኩ መንግሥታት የሙያ ውሳኔ ሰጪነትን በዒላማዎች ተኩ — የቆይታ ጊዜ፣ የፈተና ማለፊያ ምጣኔ፣ የወንጀል አኃዝ፣ የእስር ኮታ። ሰዎችም፣ ንድፈ ሐሳቡ ከፈቀደው በላይ ብልህ ስለሆኑ፣ ራስ ወዳድ አትራፊዎች የሚያደርጉትን አደረጉ፦ ተጫወቱባቸው። የአራት ሰዓቱ ዒላማ ሰዓት እንዳይጀምር አምቡላንሶች ከሆስፒታሎች ውጭ ባዶ ቆሙ። ሕሙማን ወደ ‹ዋርድ› በተቀየሩ ኮሪደሮች ውስጥ በተጓጓዥ አልጋ ተኙ። አኃዞቹ በአስደናቂ ሁኔታ ሲሻሻሉ፣ ከሥራቸው ያለው እንክብካቤ ግን በሰበሰ። መለኪያው ከተልእኮው ተነጥሎ ተንሳፎ ወጣ፣ አስተዳዳሪዎቹም፣ መለኪያውን አምነው፣ መበስበሱን ማየት አልቻሉም — መሣሪያዎቻቸው በሚገልጹት ዓለም ውስጥ መበስበስ አልነበረምና፣ አረንጓዴ ቁጥሮች እንጂ። ዜጋውን ከሙያተኛው እብሪት ነጻ ለማውጣት የታሰበው ሥርዓት አዲስና ይበልጥ ብቸኛ የሆነ ተገዢነት አመጣ፦ አንድ እንግዳ ስለ አንተ በሚሰበስበው መረጃ መቀነስ፣ ያም መረጃ ስለ ሕይወትህ ካለህ ምስክርነት በላይ መታመን። የከርቲስ ነጥብ መለካት ክፉ ነው የሚል ሳይሆን፣ መለካት አንዴ የአገዛዝ ሁሉ ከሆነ በኋላ ሊያገለግለው የታሰበውን ነገር ባዶ ያደርጋል የሚል ነው — ገዢውንም ተገዢውንም ሁሉ፣ እርስ በርስ ከመተያየት ይልቅ አንድ ሰሌዳ (dashboard) እንዲያፈጡ ይተዋል።

ያንን ምስል ያዝ — አረንጓዴው ቁጥር ከሚነደው እውነታ በላይ በሰላም ሲንሳፈፍ — ወደ ኢትዮጵያም ዙር፣ ይህን ድራማ በአገር አቀፍ ደረጃ ሠርተነዋልና፣ ሁለት ጊዜም ሠርተነዋል።

የመጀመሪያው አቀራረብ የልማት መንግሥቱ ነበር። የመለስ ዜናዊ የግብርና መር ኢንዱስትሪያላይዜሽን አስተምህሮና ተከታታዮቹ የዕድገትና ትራንስፎርሜሽን ዕቅዶች ዕቅድ አውጪው ግንባር ቀደም በልበ ሙሉ ሁኔታው ውስጥ ነበሩ፦ የሕዝቡን ዕጣ ፈንታ አውቃለሁ ብሎ የሚያውጅ፣ በአምስት ዓመት ዒላማዎች ውስጥ የሚጽፈው፣ ዓመት በዓመትም ዕቅዱ እየሠራ መሆኑን የሚያረጋግጠውን ባለ ሁለት አኃዝ ዕድገት የሚዘግብ መንግሥት። እነዚያ አኃዞች ወደ አንድ ዓይነት ‹ሃይማኖት› መቀየራቸው — ተነብቦ፣ ተከላክሎ፣ በእውነት እንጀራ የሚገዛ ሰው ሁሉ በጸጥታ ያላመነው — አሁን በዚያ ዘመን አዘኔታ ባላቸው ሰዎች ጭምር በሰፊው ይታመናል። ዕቅድ አውጪው መንግሥት ከዜጎቹ በላይ የራሱን ቁጥሮች አመነ። የመጀመሪያው የኢትዮጵያ የቁጥር አገዛዝ ነበር።

የድኅረ 2010 ዓ.ም. ሥርዓት ብልሃት፣ ራሱን ከዚያ ከተዋረደ ዕቅድ ማምለጫ አድርጎ ማቅረቡ — በእርሱም ስፍራ ያንኑ አምልኮ በአዲስና ይበልጥ ወቅታዊ በሆነ ደራሲነት መተካቱ ነበር።

የቁጥሩን አገዛዝ በ2010 ዓ.ም. አልተውነውም። ብዕሩን የያዘውን እጅ ብቻ ነው የቀየርነው — ከግንባር ቀደሙ ዕቅድ ወደ ገበያው ምዕራፍ።

በ2012 ዓ.ም. (2019) ይፋ የሆነው ‹ሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ አጀንዳ› ከልማት መንግሥቱ የሞተ እጅ ነጻ መውጣትን አወጀ፦ ነጻ ገበያ ማድረግ፣ ወደ ግል ማዞር፣ ‹እውነተኛ› ዋጋውን እንዲያገኝ የተለቀቀ ገንዘብ፣ ለምርጫና ለፉክክር የተከፈተ ኢኮኖሚ። በዚህ ተከታታይ ጽሑፍ ቃላት፣ ከአዎንታዊ ነጻነት ወደ አሉታዊ የተደረገ ዙረት ነበር — ብልጽግናህን ከሚያቅድ መንግሥት ወደ እንድታሳድደው ብቻ ነጻ ወደሚያደርግህ ገበያ። ነገር ግን ዙረቱ በትክክል የተካሄደበትን ማሽን ተመልከት፣ በንጹህ ተቋማዊ መልኩ የሕዝብ ምርጫ ንድፈ ሐሳብ ነው። ማሻሻያው ኢትዮጵያውያን በምን ዓይነት አገር ውስጥ መኖር እንደሚፈልጉ በሕዝባዊ ውይይት አልተካሄደም። በምዕራፍ ተካሄደ፦ ከዓለም አቀፉ የገንዘብ ድርጅት (IMF) ጋር የተስማሙ ተከታታይ ቅድመ እርምጃዎችና መዋቅራዊ መለኪያዎች፣ እያንዳንዱ ቀጣዩን ክፍያ ለመክፈት መመታት ያለበት ቁጥር። በ2016 ዓ.ም. (2024) ክረምት የተደረገው የብር ማንሳፈፍ፣ ኢትዮጵያ 3.4 ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ገደማ ተብሎ የተዘገበ አዲስ የ IMF ፕሮግራም ስታረጋግጥ የተከናወነው፤ የባንክ ዘርፉ ለውጭ ገቢዎች መከፈት፤ የመንግሥት የቴሌኮም ሞኖፖሊ በከፊል መሸጥና በውጭ የሚመራ ተፎካካሪ መምጣት፤ እና በ2017 ዓ.ም. (2025) መጀመሪያ፣ አብዛኛው ሕዝብ አክሲዮን ይዞ በማያውቅበት አገር ውስጥ የሴኩሪቲስ ገበያ መከፈት — እነዚህ ለእኛም ለዓለምም እንደ ተመቱ ምዕራፎች ተነገሩን። አረንጓዴዎቹ ቁጥሮች በጊዜ ሰሌዳው መሠረት አረንጓዴ ሆኑ።

ከሥራቸውም፣ በብዙ ዘገባዎች መሠረት፣ እውነታው ንድፈ ሐሳቡ እንደሚተነብየው ነደደ። ገለልተኛ ክትትልና የ IMF ራሱ ግምገማዎች በማንሳፈፉ ዙሪያ ባሉት ዓመታት የዋጋ ግሽበት ለረጅም ጊዜያት ከሠላሳ በመቶ አካባቢ ወይም በላይ ሲሮጥ መዝግበዋል፣ ኃይለኛው የገንዘብ ዋጋ ቅናሽም ወደ ገቢ ንብረቶች ዋጋ — የምግብ ዘይት፣ ነዳጅ፣ መድኃኒት — እየተላለፈ፣ ውጫዊውን መለኪያ እያረካ ሳለ። ገበያው ያገኘው ‹እውነተኛ› ዋጋ ለሒሳብ ሉሁ እውነት ሆነ፣ ለቤተሰቡ ግን ቅጣት ነበር። ማሻሻያው በስኬት መዝገብ ውስጥ ይዘገባል — ዒላማዎች ተመቱ፣ ክፍያዎች ተለቀቁ፣ መተማመን ተመለሰ — በደብዳቤ ሊገባ የማይችለው የኑሮ ኢኮኖሚው ግን፣ መሣሪያዎቹ በመዋቅራቸው ሊመዘግቡት ወደማይችሉት የዕለት ትግል ይኮማተራል። ይህ የከርቲስ ሮቦት ብቸኝነት፣ በብር የተመነዘረ ነው፦ እውነተኛ ረሃቡ፣ ከአፍህ በላይ መለኪያዎቹን ለማመን ለተስማማ መንግሥት የማይታይ የሆነ ሰው መሆን።

የመጨረሻ የመቀርቀሪያ ጥምዘዛ አለ፣ እርሱም እጅግ ሊያሳስበን የሚገባው ነው፣ ቁጠራው ቃል በቃል የሚሆንበት ነውና። ተጠራጣሪው፣ ለካኪው መንግሥት ዜጋውን በምሳሌያዊ አነጋገር ወደ መረጃ ብቻ አይቀንስም፤ በተግባር ለማድረግ ማሽኑን እየገነባ ነው። የ‹ፋይዳ› ዲጂታል መታወቂያ ፕሮግራም እያንዳንዱን ኢትዮጵያዊ ልዩ፣ ባዮሜትሪክ፣ በማሽን ሊነበብ የሚችል ግቤት ለማድረግ ያቀርባል — ተመዝግቦ፣ ድግግሞሹ ተለይቶ፣ ተረጋግጦ፣ በመጨረሻም መንግሥት ሊያምነው ወደሚችል ቁጥር የተፈታ ማንነት፣ ምክንያቱም ከተያያዘው ሰው በተለየ ቁጥሩ ሊያስመስል አይችልምና። ያው አመክንዮ በተገላቢጦሽ በኔትወርክ መዘጋቶች ውስጥ ይሠራል፣ እነ አክሰስ ናውና ኔትብሎክስ (Access Now, NetBlocks) የመሳሰሉ የዲጂታል መብት ተቆጣጣሪዎች በተደጋጋሚ በተለያዩ ሁከት ባለባቸው ክልሎች እንደመዘገቡት፦ በመቀነስ ማስተዳደር፣ ሙሉ ሕዝቦችን ከመረጃ ምኅዳር ማስወገድ፣ ጸጥ እስኪሉ ድረስ ከቁጥር ማውጣት። መንግሥት ሊያይህ ሲፈልግ መቆጠር፣ ሳይፈልግ መሰረዝ — ይህ ዜጋው እንደ መረጃ ነጥብ ነው። ሰውዬው መዝገብ ይሆናል፣ መዝገቡ ሰውዬው ይሆናል፣ ሳጥኖቹን የሚተርፉት ክፍሎች — ሕይወት በእውነት የተሠራባቸው ክፍሎች — ለመንግሥት ዓላማ፣ በቀላሉ የሉም።

እንደገና ይህ ተከታታይ ጽሑፍ ለራሱ የሚገባው ተግሣጽ። ይህ ሁሉ ከመጣንበት የልማት መንግሥት ላይ ፍቅር አይደፍስም፣ ዘመናዊ ኢኮኖሚ ያለ መለካት ሊካሄድ ይችላል ብሎም አያስመስልም፣ የመታወቂያ ሥርዓቶችና የአክሲዮን ገበያዎች በተፈጥሯቸው የአምባገነንነት መሣሪያዎች ናቸው ብሎም አይልም — አይደሉምና፣ ቁም ነገረኛ የተጠያቂነት ጋዜጠኝነትም ይህን በግልጽ ማለት አለበት። ቁጥሮች ጠላት አይደሉም። ጠላቱ መተካቱ ነው — ቁጥሩ እውነታውን የሚገልጽ አገልጋይ መሆኑ ቀርቶ የሚተካው ሉዓላዊ የሚሆንበት ቅጽበት፤ መንግሥት ከገበያው በላይ ምዕራፉን፣ ከዜጋው በላይ ባዮሜትሪኩን የሚያምንበት ቅጽበት። በዚህ ሙግት መጨረሻ የምናገኘው የምጣኔ ሀብት ተመራማሪ አማርትያ ሴን (Amartya Sen)፣ ልማት ትርጉም የሚኖረው እንደ እውነተኛ የሰው ነጻነት መስፋፋት ብቻ ነው — ሰዎች በእውነት ማድረግና መሆን የሚችሉት ነገር መስፋፋት — ይህም ምዕራፉ ሊይዘው የማይችለውና ለመያዝም ተነድፎ የማያውቅ መለኪያ ነው ሲል ዘመኑን ሙሉ አጥብቆ ተከራክሯል። ያንን ሐሳብ ያዝ። በግድግዳው ላይ የመጀመሪያው የቀን ብርሃን ስንጥቅ ነው።

ለአሁኑ ሁለተኛው መንጋጋ እንደተዘጋ ያዝ። የመጀመሪያው እያንዳንዱ ሕዝብ በሌሎቹ ላይ እንዲታጠቅ አስተማረ። ሁለተኛው መንግሥት ከሕዝቡ በላይ መሣሪያዎቹን እንዲያምን አስተማረ። የቀረው እጅግ አደገኛው እንቅስቃሴ ነው — ሕልሙ ራሱ፣ ውቡ የብልጽግናና የታላቅነት ሕልም፣ የቡልዶዘሩ ማጽደቂያ የሚሆንበት። ቤትህን፣ ታሪክህን የሚያፈርሱበትና፣ ከልብ ሆነው፣ ነጻ እያወጡህ ነው የሚሉህበት።

ምንጮች

ንድፈ ሐሳቡ። ጄምስ ቡካናንና ጎርደን ቱሎክ፣ «The Calculus of Consent» (1962)፤ አዳም ከርቲስ፣ «ዘ ትራፕ»፣ ክፍል 2፣ «The Lonely Robot» (BBC, 2007)።

የኢትዮጵያ መዝገብ። ‹ሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ አጀንዳ› (የኢትዮጵያ መንግሥት፣ 2012 ዓ.ም./2019)፤ የብር ማንሳፈፍና ተያያዥ የ IMF የተራዘመ የብድር አገልግሎት (2016 ዓ.ም./2024፣ የፕሮግራሙ ግምት 3.4 ቢሊዮን ዶላር ገደማ ተብሎ ተዘግቧል)፤ የባንክ ዘርፍ ነጻ ማድረግና የቴሌኮም መግቢያ፤ የኢትዮጵያ ሴኩሪቲስ ገበያ (2017 ዓ.ም./2025)፤ የ‹ፋይዳ›/ብሔራዊ መታወቂያ ፕሮግራም። የዋጋ ግሽበት አኃዞች በ IMF የአገር ግምገማዎችና በገለልተኛ ክትትል መሠረት። የኔትወርክ መዘጋት ዘገባ በአክሰስ ናው #KeepItOn ጥምረትና በኔትብሎክስ መሠረት። የተለዩ አኃዞችና ቀኖች በዝግጅት ወቅት ወደ ተሰየሙ ምንጮች ይቆለፋሉ።

የተጠቀሰው መለኪያ። አማርትያ ሴን፣ «Development as Freedom» (1999)።

ወጥመዱ · ክፍል ፫ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

The Narrow Door

Amartya Sen, Be’alu Girma, and the way out of the trap

By E. Frashie  ·  The Ethiopian Tribune

Curtis leaves us in the dark. That is his signature and his limitation. Having shown us the trap with such brilliance, he stands at the closed door of the final reel and offers, in place of an exit, only the suggestion that we have forgotten there was ever another way to be free. It is honest, in its fashion; it refuses the cheap redemptive ending. But it is also, I want to argue, the point at which we must part company with him — because to accept that there is no way out is itself to fall into the deepest trap of all, the one his own method sets.

For Curtis’s method has a secret, and it is the same as his subjects’ secret. He too reaches for a single hidden mechanism that explains everything. He too imposes one tidy model — the suspicious actor, the closing trap — upon the vast and contradictory mess of human life, and makes it account for the welfare state and the family and the war and the self. His films are seductive for precisely the reason the theories he indicts were seductive: they promise that beneath the confusion there is one machine, one key, one story that makes it all cohere. This is the trap of the total explanation, and this series has been in danger of it on every page. Each time the prisoner’s dilemma seemed to explain the militias, each time positive liberty seemed to explain the bulldozer, we were one comfortable step from the theodicy — from the elegant proof that the blood was nobody’s fault, merely the structure working itself out. I have flagged that danger at every turn not as decoration but as discipline, because a lens that explains everything has quietly stopped being a lens and become a faith. The trap is real. It is also not the whole truth, and the moment we forget the difference we are inside it.

Hold that caution, and the search for an exit can begin — not in Britain, but with a man Curtis never names, who spent his life measuring freedom in a different currency altogether.

Amartya Sen — Bengali economist, Nobel laureate of 1998 — began from a memory Ethiopia knows in its bones: famine. As a boy he watched the Bengal famine of 1943 kill millions, and he spent his career proving, in Poverty and Famines (1981), that such catastrophes are almost never caused by a simple absence of food. They are caused by an absence of entitlement — by people losing the capacity to command food that in fact exists — and, most tellingly of all, they do not occur in functioning democracies with a free press. A free press makes hunger visible; visibility makes it politically fatal; and so no government that can be seen and voted out has ever presided over a great famine. The unfree state, by contrast, can starve its people in the dark. An Ethiopian does not need this argument explained. Our modern history is punctuated by famines that helped topple an emperor and outlived a dictatorship, concealed each time by a state that ruled the number and silenced the mouth. Sen’s thesis is the indictment of Part III written a decade in advance: the rule of the metric over the reality is not a technical error but, at the limit, a mechanism of death — and its only proven antidote is precisely the thing a publication such as this one exists to practise.

But Sen’s deeper gift is the concept the whole film lacked. In Development as Freedom (1999) he refused Berlin’s fatal binary. Freedom, for Sen, is neither the mere absence of interference nor the imposition of some authority’s vision of your higher self. It is capability — the real, plural, actual range of things a person is able to do and to be: to be nourished, to be literate, to move, to speak, to take part in the life of the community, to choose among lives she has reason to value. This is a positive account of freedom; it is about capacity, not merely non-interference. And yet it carries none of positive liberty’s poison, for one decisive reason. It names no single destination. It does not tell you who your true self is and then force you towards it. It multiplies your capacities and leaves the choosing to you. It is freedom-to, without a vanguard: the dream of human flourishing, disarmed of its bulldozer.

The measure of a nation’s freedom is not the boulevard it builds but the lives its people are actually able to lead. A corridor no widow can afford to live beside is not development. It is a monument to her exclusion.

Here, then, is the narrow door out of the trap, and it is worth stating plainly, because it reframes everything the Prosperity Party claims. If freedom is capability, then the float that empties the household is not a milestone of liberation but a subtraction of it; the demolition that displaces the poor is not a step towards prosperity but a destruction of the very capabilities — home, livelihood, neighbourhood, the fabric of a life — in which the only prosperity that matters actually consists. Sen lets us say something the milestone-language is structurally incapable of saying: that a development which reduces what people are able to do and be is not development at all, however green its numbers. The dream is not wrong to want flourishing for Ethiopia. It is wrong about what flourishing is — and it mistakes the monument for the life.

And yet I will not end on the Indian economist, because the deepest answer to this series’ own question — is this merely an imported diagnosis? — lies not in Delhi or Oxford but in Addis, and it was written in blood more than forty years ago. Be’alu Girma was among the finest novelists Ethiopia has produced, and for a time a senior figure inside the Derg’s own Ministry of Information — a maker of the regime’s dreams. In 1983 he published Oromay, a novel set amid the Red Star Campaign, the great offensive that was to deliver socialist liberation and national unity in the north. And Be’alu, who had stood inside the machine, told the truth about it: that beneath the intoxicating dream of liberation lay cynicism, corruption, futility and death; that the beautiful words concealed a mechanism of control; that the campaign of freedom was a lie the powerful told the people and, worse, told themselves. The title itself — ኦሮማይ, Oromay, “the end,” “finality,” “no more” — was a verdict on the dream.

For writing it, Be’alu Girma disappeared in early 1984, taken by the state he had served; his body was never recovered and his novel was banned. He is the answer to every accusation that this frame is foreign. Ethiopia did not import the critique of the dream of freedom. Ethiopia’s finest storyteller died of it, decades before a British filmmaker gave the idea a montage and a name. The trap is not a European notion we are trying on for size. It is a machine we have run before; one of us named it, and it killed him for the naming.

And lest this seem a wound sealed safely in the past, consider how recently the same machine has run. Gedu Andargachew helped to build the post-2018 order from its highest chambers: chief administrator of the Amhara region, then minister of foreign affairs, then national security adviser to the prime minister himself — an architect of the new dispensation, not a bystander to it. And when he broke with it, publicly and in unmistakable terms, accusing the government of betrayal, of authoritarian rule, and of answering the country’s crises with force rather than with politics, he was — by opposition-linked accounts the Tribune cannot independently confirm — placed under house arrest in his own home in the capital, watched and cut off from visitors. Four decades separate him from Be’alu Girma, and the particulars differ; the one was disappeared, the other reportedly silenced behind his own walls. But the grammar is identical: the insider who saw the machinery from within, said so aloud, and was removed from the conversation by the state he had served. This is not ancient history. It is the same door, closing again.

That is the tradition this series stands in, and it forbids both despair and comfort. It forbids despair, because Be’alu Girma wrote his sentence knowing what it might cost, which means the sentence was worth writing — the free word is not nothing; it is the one thing the trap cannot fully absorb, the reason Sen’s free press is the antidote to famine and not merely its witness. And it forbids comfort, because he was killed all the same, and the dream ground on regardless, and to pretend that truth-telling is a guaranteed deliverance would dishonour him. There is no guaranteed deliverance. There is only the narrow door, and the daily, unglamorous, dangerous labour of keeping it open.

So we return, at the last, to the spring of 2018, and the doors that swung wide, and the freedom that was real. It was real. That was never the illusion. The illusion was that freedom, once handed to us, would keep itself — that we could receive it as a gift from above and not have to make it, again and again, from below. We know now what was folded inside the gift: the suspicious constitution, the ruling number, the coercive dream. But the knowing is itself the beginning of the refusal. A people that can see the trap is no longer wholly caught in it. It can choose, in Sen’s terms rather than the vanguard’s, to measure its freedom by what its poorest citizen is actually able to do and be. It can refuse the model of itself as a nation of rational defectors and perform, against the structure’s every incentive, the irrational and founding act of trusting first. It can insist that the corridor is not the country, and the milestone is not the meal, and the palace on the mountain is not the nation.

None of this is inevitable, and none of it is safe. The door is narrow, and it does not stay open by itself. But it is a door, and Curtis was wrong to imply there is only wall. Be’alu Girma found it. Sen described it. And every citizen who says the true sentence aloud — this is not freedom; this is its counterfeit — is, in that moment, standing in the doorway, holding it open with their body, for whoever comes next. ኦሮማይ, the dream said. The end. No more. We are not obliged to agree.

Sources

Turning the lens. On the totalising tendency of single-cause explanation — a caution the series applies to Adam Curtis’s own method as much as to his subjects.

The way out. Amartya Sen, Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation (1981) and Development as Freedom (1999); Nobel Memorial Prize in Economic Sciences, 1998. The link between famine and the absence of a free press is Sen’s argument and is presented as such.

The Ethiopian witness. Be’alu Girma, Oromay (1983); his role at the Ministry of Information, the Red Star Campaign context, and his disappearance in early 1984 are drawn from the public record of his life and death. The gloss of Oromay follows common usage; the novel remains a landmark of modern Amharic literature.

A contemporary witness. Gedu Andargachew served as chief administrator of the Amhara region (2013–2019), minister of foreign affairs (2019–2020) and national security adviser to the prime minister (2020–2022); his public criticism of the Abiy Ahmed government (2024) is on the record. Reports that he was subsequently placed under house arrest originate with opposition-linked outlets citing anonymous sources and are presented here as reported, not independently confirmed by the Tribune. Note: a separate viral image purporting to show him working as a parking attendant has been assessed as AI-generated and false by the fact-checking services HaqCheck and MultiFactCheck (October–December 2025), and is deliberately not used in this series.

THE TRAP · PART V OF V · THE ETHIOPIAN TRIBUNE

የአለመተማመን ሕገ መንግሥት

አንድ መሥራች ሰነድ የእስረኞችን ማጣብቂያ በአንድ ሕዝብ ውስጥ እንዴት እንደጻፈ

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

ወጥመዱ የኢትዮጵያ የትውልድ ስፍራ ካለው፣ ያ 2010 ዓ.ም. አይደለም። 1987 ዓ.ም. ነው — የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት ሥራ ላይ የዋለበት ዓመት — ለምን እንደሆነም ለማየት ያን መሥራች ሰነድ እንደ መብቶች ቻርተር ሳይሆን፣ በከርቲስ ዘይቤ፣ በሕግ የተጻፈ የሰው ተፈጥሮ ሞዴል አድርጎ ማንበብ ያስፈልጋል። እንዲህ ለማንበብ ደግሞ በመጀመሪያ ሞዴሉን ራሱን ማወቅና ወደ ተሠራበት እንግዳና ጥርጣሬ የሞላበት ክፍል መከታተል ይኖርብናል።

ሞዴሉ ተጠራጣሪው ተዋናይ ነው፦ በዙሪያው ስላሉት ሁሉ መጥፎውን የሚገምትና በዚያው መሠረት የሚያቅድ፣ የተነጠለ፣ ምክንያታዊ፣ ራስ ወዳድ ግለሰብ። መደበኛ መነሻው በጨዋታ ንድፈ ሐሳብ (game theory) ውስጥ ነው፤ ይህም በሒሳብ ሊቅ ጆን ቮን ኖይማን (John von Neumann) እና በምጣኔ ሀብት ተመራማሪ ኦስካር ሞርገንስተርን (Oskar Morgenstern) «የጨዋታዎችና የምጣኔ ሀብት ባህሪ ንድፈ ሐሳብ» (Theory of Games and Economic Behavior, 1944) በተሰኘ ሥራ የቀረበ ሲሆን፣ የሰውን ምግባር እያንዳንዳቸው ጥቅማቸውን የሚያሳድዱ ተጫዋቾች ስልታዊ ስሌት አድርጎ ቀረጸው። በፔንታጎን የቀዝቃዛ ጦርነት አጥኚ ተቋም በራንድ ኮርፖሬሽን (RAND) ውስጥ፣ ይህ የኒውክሌር ሕልውና ሒሳብ ሆነ። እዚያ ነበር፣ በ1950 ገደማ፣ ሜሪል ፍሉድና ሜልቪን ድሬሸር የሒሳብ ሊቁ አልበርት ተከር ‹የእስረኞች ማጣብቂያ› (prisoner’s dilemma) ብሎ የሚሰይመውን ሁኔታ የቀየሱት፦ አንዱ ሌላውን ማመን የማይችሉ ሁለት ምክንያታዊ ተዋናዮች፣ እያንዳንዱ ሌላውን በመክዳት አብረው ከመተባበር በባሰ ውጤት ላይ ይደርሳሉ። እዚያም ነበር ወጣቱ የሒሳብ ሊቅ ጆን ናሽ (John Nash) በኋላ የኖቤል ሽልማት የሚያሰጠውን ሚዛን የቀመረው — ተጠራጣሪ ተጫዋቾች፣ እያንዳንዱ ከሌሎቹ እየተከላከለ፣ በአንድነት ተቆልፈው የሚቆሙበት፣ ማንም ብቻውን ተንቀሳቅሶ ደረጃውን ማሻሻል የማይችልበት የተረጋጋ ነጥብ።

ከርቲስ በዚህ መስቀለኛ ላይ ሆን ብሎ አነጋጋሪ እርምጃ ይወስዳል፤ ታማኝነትም ይህ እንደ ጸና እውነታ ሳይሆን እንደ እርሱ ትርጓሜ እንዲቀርብ ይጠይቃል። ይህን ‹ሰው እንደ ተጠራጣሪ ብቸኛ› ሞዴል ከናሽ የራሱ የፓራኖያ ስኪዞፍሪንያ በሽታና ሥራውን ከደገፈው የቀዝቃዛ ጦርነት ጥርጣሬ የተሞላበት ድባብ ጋር ያገናኘዋል — ሰዎችን እርስ በርስ የማይተማመኑ ተፎካካሪዎች አድርጎ የሚስል ሥዕል፣ በጥርጣሬ ከተያዘ አእምሮና ቅጽበት የተጠቃለለ ይመስል። መዋቅራዊው ነጥብ መቆሙን ለማየት የሕይወት ታሪኩን ምክንያታዊ ትስስር መቀበል አያስፈልግም። አንድ ሰው ምን እንደሆነ የሚያሳይ የተለየና ተስፋ አስቆራጭ ሥዕል፣ ራሱ እንደ ምክንያታዊነት ተደርጎ በሚሸጥበት በዚያው ቅጽበት፣ በዘመናዊው መንግሥት ማሽን ውስጥ ተገንብቶ ነበር።

አሁን ያንን ሥዕል ከኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት መክፈቻ ቃላት ጋር አገናኝተህ ያዝ። ‹እኛ የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦች፣ ሕዝቦች…› ‹እኛ ሕዝብ› በነጠላ ሳይሆን ‹እኛ ሕዝቦች› በብዙ ቁጥር — እያንዳንዱ የተለየና አስሊ አካል፣ እያንዳንዱ አንድ ቀን ሊያፈርሰው ወደሚችል ውል እንደ ተዋዋይ ወገን ወደ ፌዴሬሽኑ የገባ። አንቀጽ 39 አመክንዮውን ግልጽ ያደርገዋል፤ መላው ንባቡም በእርሱ ላይ ስለሚመሠረት በትክክል መጥቀሱ ተገቢ ነው፦ ‹ማንኛውም የኢትዮጵያ ብሔር፣ ብሔረሰብ፣ ሕዝብ የራሱን ዕድል በራሱ የመወሰን፣ እስከ መገንጠል ድረስ ያለው መብት ያለ ገደብ የተጠበቀ ነው።› መውጫው እንደ ሥርዓቱ ውድቀት አይታይም። እንደ ባህሪው ተጽፎ፣ በሕገ መንግሥት ተረጋግጦ፣ በዘላቂነት በጠረጴዛው ላይ ተቀምጧል።

ልክ ባቀረብነው ንድፈ ሐሳብ አማካይነት ስታነብበው፣ ንድፉ ራሱን ይገልጣል። መለስ ዜናዊና የኢሕአዴግ አናጺዎች የገነቡት — ቃላቱን ተጠቅመውበትም አልተጠቀሙበትም — የሕግ ኃይል የተሰጠው የእስረኞች ማጣብቂያ ነበር። እያንዳንዱ ሕዝብ እንደ ምክንያታዊ፣ ራስ ወዳድ ተዋናይ ተቀርጿል። እያንዳንዱ ሌሎቹ የራሳቸውን ጥቅም እያሳደዱ እንደሆነ እንዲገምት ተጋብዟል። እያንዳንዱ በአንቀጽ 39 ውስጥ ከጠቅላላው ወጥቶ የመሄድ ቋሚ ማስፈራሪያ ተሰጥቶታል። እንዲህ ባለ መዋቅር ውስጥ በግል ምክንያታዊ የሆነው እርምጃ — የናሽ ሒሳብ እንደሚተነብየው — መጀመሪያ አለማመን፣ መጀመሪያ ትጥቅ አለመፍታት፣ ሁልጊዜ የራስን ቡድን ከሌሎቹ ክፉ ልቦና ዕድል መጠበቅ ነው። የተረጋጋው ውጤት፣ የነገሩ ሚዛን፣ መተባበር አይደለም። እያንዳንዱ ወገን በሌላው ላይ የሚታጠቅበት፣ ሁሉም አንድ የጋራ የመተማመን ተግባር ካደረጋቸው በባሰ ሁኔታ የሚቀሩበት፣ ዝቅተኛ የመተማመን ፍጥጫ ነው። ይህ ከራንድ የጥናት ክፍል ወደ አንድ የአፍሪካ አገር መሥራች ሕግ የተሸጋገረ የጥርጣሬ ንድፍ ነው።

እዚህ ጋር መጠቀስ የሚገባው የምሁር ድልድይ አለ፤ ከርቲስን በላላ ንጽጽር ሳይሆን በጥብቅ ለማስፋት ያስችለናልና። የፖለቲካ ሳይንቲስቱ ባሪ ፖዘን (Barry Posen)፣ በ1993 በ‹ሰርቫይቫል› (Survival) መጽሔት ላይ ባሳተመው ‹የደኅንነት ማጣብቂያና የብሔር ግጭት› (The Security Dilemma and Ethnic Conflict) በተሰኘ ጽሑፍ፣ ያንኑ የጨዋታ ንድፈ ሐሳብ ማዕከል — በእስረኞች ማጣብቂያ ልብ ውስጥ ያለውን የጋራ፣ ራሱን የሚያሟላ ፍርሃት — ወስዶ በትክክል በብዙ ብሔር ባለቤት መንግሥታት ላይ ተግባራዊ አደረገው። ከዩጎዝላቪያ መፍረስ የቀዳው ግንዛቤው እንዲህ ነበር፦ አንድ ንጉሠ ነገሥታዊ ወይም የበላይ ኃይል ከቡድኖቹ በላይ ተቀምጦ እንዳይፎካከሩ እስከከለከለ ድረስ፣ ጨዋታው ታፍኖ፣ ሰላሙ — ምንም ያህል ባይወደድም — ይጸናል። ነገር ግን ያ ኃይል በተነሳ ቅጽበት፣ እያንዳንዱ ቡድን በድንገተኛ ሥርዓት አልበኝነት ውስጥ ራሱን አግኝቶ፣ ለራሱ ደኅንነት እንዲያስብ ተገዶ፣ የእያንዳንዱን ጎረቤት የመከላከያ ዝግጅት ሊሆን የሚችል የማጥቃት ስጋት አድርጎ ያነባል — ለረጅም ጊዜ ተኝቶ የነበረው ማጣብቂያም ተዘግቶ ይያዛል። ከርቲስ ይህን እርምጃ አልወሰደም። ፖዘን ወሰደው። የእኛ ድርሻ ኢትዮጵያ ሙከራውን እንዳካሄደች መገንዘብ ነው።

ንድፉ በ2010 ዓ.ም. አልከሸፈም። ንድፉ በመጨረሻ፣ በአስከፊ ሁኔታ፣ እንዲሠራ የተፈቀደለት በ2010 ዓ.ም. ነበር።

ለሩብ ክፍለ ዘመን ማጣብቂያው ተገቶ ነበር — በመተማመን ሳይሆን በአንድ የበላይ ኃይል። የኢሕአዴግ የአብዮታዊ ዲሞክራሲና የዲሞክራሲያዊ ማዕከላዊነት አስተምህሮ አንድ የበላይ ፓርቲ ከፌዴሬሽኑ በላይ አስቀምጦ፣ ሕዝቦቹ ሕገ መንግሥቱ የጻፈላቸውን ጨዋታ እንዳይጫወቱ በቀላሉ ከለከለ። ፉክክር ታፈነ፤ የመውጫ አንቀጹ ንድፈ ሐሳባዊ ሆነ፤ ግንባር ቀደሙ ፓርቲ የመተባበሩን ውጤት ውስጡ አድርጎ ከላይ ጫነው። የፌዴራል ንድፉ የሚሠራ መሰለ፤ ግን የሚሠራው የተጠመዘዘ ስፕሪንግ ያረፈ የሚመስልበትን መንገድ ነበር። የሚተማመኑ ብሔሮች ፌዴሬሽን የመሰለው በእውነቱ የተገቱ ብሔሮች ፌዴሬሽን ነበር።

ከዚያም ገደቡ ተነሳ። የ2010 ዓ.ም. ለውጥ — በመጀመሪያው ክፍል እውነተኛ ነጻ መውጣት ብለን የጠራነው ያው መከፈት — በፖዘን ትክክለኛ ስሜት የበላዩ ኃይል መነሳት ነበር። የበላዩ ተጫዋች ከሰሌዳው ወደ ኋላ አፈገፈገ፤ ለሃያ ሰባት ዓመታት አፍኖት የነበረው ጨዋታም በተለቀቀ ውጥረት ፍጥነት ራሱን አረጋገጠ። እያንዳንዱ ሕዝብ፣ አሁን በእውነት ነጻ ሆኖ፣ መዋቅሩ ሁልጊዜ ያዘዘውን አደረገ። አሰላ። ጎረቤቶቹን ተመለከተ፣ ታሪኩን አስታወሰ፣ መጀመሪያ ራሱን ለማስጠበቅም ተንቀሳቀሰ።

ማስረጃው የመጨረሻዎቹ ሰባት ዓመታት የአገራችን ሕይወት ናቸው። የክልል ‹ልዩ ኃይሎች›ና የብሔር ሚሊሻዎች መስፋፋት — ክልል በክልል የራሱን ቋሚ ሠራዊት ማቆም፣ ምክንያቱም ያለ አንዱ ብቸኛ ክልል መሆን የሞኙን ዋጋ መቀበል ነበርና። በደቡብ አዲስ ክልልነት ፍለጋ የተደረገው ሽሚያ፣ አሮጌው የደቡብ ብሔሮች ክልል ዞን በዞን ደኅንነቱ በጋራ ቤት ውስጥ ሳይሆን በራሱ ክልላዊ መውጫ እንደሆነ እያሰላ ሲሰነጣጠቅ፦ ሲዳማ በ2012 ዓ.ም. (2019) ራሱን ክልል አደረገ፣ የደቡብ ምዕራብ ስብስብ በ2014 ዓ.ም. (2021) ተከተለ፣ ተጨማሪ ክፍፍሎችም በ2015 ዓ.ም. (2023) ሕግ ወጣላቸው። እናም፣ ንድፈ ሐሳቡ ሊጠይቀው በሚችለው እጅግ ንጹህ ማሳያ፣ የ2015 ዓ.ም. (2023) የፌዴራል እርምጃ የክልል ልዩ ኃይሎችን ወደ ብሔራዊው ሠራዊት ለማካተት የተወሰደው — በተግባር፣ ሁሉም በአንዴ ትጥቅ እንዲፈታ የቀረበ ጥያቄ። በመተማመን ላይ በተገነባ ሥርዓት ውስጥ ግልጽ በጎ ነገር በሆነ ነበር። በእስረኞች ማጣብቂያ ውስጥ ግን ሊታሰብ የማይችል ደረጃ ላይ ነበር፣ ምክንያቱም ሌሎች ላይፈቱ ሲችሉ አንተ መጀመሪያ ትጥቅህን ማስቀመጥ መዋቅሩ እጅግ የሚቀጣው እርምጃ ነውና። በአማራ ትእዛዙ ከተቀናቃኞች ቀድሞ ትጥቅ መፍታት ተደርጎ በሰፊው ተነበበ፣ የፋኖ ንቅናቄም ተከተለ፣ ሚዛኑም በደም ራሱን አረጋገጠ። ከእርሱ በፊት ትግራይ በዙሪያውም ኦሮሚያ ያንኑ ታሪክ በተለያየ ቃና ይነግሩታል።

እዚህ ጋር ይህ ተከታታይ ጽሑፍ ለራሱ የሚገባውን ተግሣጽ መያዝ አለብን — ከርቲስ ራሱ ብዙ ጊዜ የሚተወውን ተግሣጽ። የእስረኞች ማጣብቂያ ያበራል፤ ነገር ግን ከጥፋተኝነት ነጻ እንዲያወጣ መፈቀድ የለበትም። ሚዛን መንደር አያፈርስም ወይም ከተማ በመድፍ አይደበድብም። ሰዎች ነው የሚያደርጉት፣ መርጠውም ያደርጉታል፣ አንዳንዶችም ለሕልውና ሳይሆን ለትርፍ ይመርጡታል። ማዕቀፉ መተማመን በመዋቅሩ ለምን ደካማ እንደሆነ ያስረዳል፤ ደካማነቱን የተጠቀሙትን ኃላፊነት ግን አያቀልጥም። የጨዋታ ንድፈ ሐሳቡ ወደ ‹ቲኦዲሲ› — ደሙ የማንም ጥፋት አልነበረም፣ ሒሳቡ ራሱን ሲያሠራ ነበር የሚል ማስረጃ — እንዲለወጥ መፍቀድ፣ ልንገልጸው ወደምንሞክረው ወጥመድ ውስጥ መውደቅ ነው፦ ሁሉንም ስለሚያስረዳ ሁሉንም ይቅር የሚል የሚያማልል ሁሉን አቀፍ ሥርዓት። ሞዴሉ በእርሱ ማሰቢያ ብርሃን ነው እንጂ ሰበብ አይደለም።

በማያሻማ ሁኔታ የሚያሳየው ነገር ግን፣ አገራዊ ጥርጣሬያችን የባህል ጉድለት ወይም በደም ውስጥ የሚጠባበቅ ጥንታዊ ጥላቻ አለመሆኑን ነው። የተነደፈ ውጤት ነው — በመሥራች ሰነድ ውስጥ የተቀረጸ፣ በአንድ ፓርቲ ለአንድ ትውልድ የታፈነ፣ በነጻ መውጣት የተለቀቀ። ነጻነታችን በ2010 ዓ.ም. ተሰጠን፣ ነጻነቱም እውነተኛ ነበር። ነገር ግን ሕገ መንግሥቱ የቀረጸልን ማንነት — ተጠንቃቂው፣ አስሊው ተዋናይ — በስጦታው ውስጥ ይጠባበቅ ነበር። በሩን ከፈትን፣ እርሱም አብሮን ገባ። ይህ የወጥመዱ የመጀመሪያ መንጋጋ ነው። ሁለተኛው ይበልጥ ጸጥ ያለ ነው፣ የብቃትንም ፊት ይለብሳል። ይቆጥራል።

ምንጮች

የጥርጣሬ ንድፍ። ጆን ቮን ኖይማንና ኦስካር ሞርገንስተርን፣ «Theory of Games and Economic Behavior» (1944)፤ ጆን ናሽ፣ «Equilibrium Points in n-Person Games» (1950) እና «Non-Cooperative Games» (1951)፤ የእስረኞች ማጣብቂያ በራንድ በሜሪል ፍሉድና በሜልቪን ድሬሸር (1950) ተቀርጾ በአልበርት ተከር ተሰይሟል። በናሽ በሽታና በሞዴሉ መካከል ያለው ትስስር የከርቲስ ትርጓሜ ሲሆን፣ እዚህ እንደዚያው ቀርቧል።

የብሔር ደኅንነት ማጣብቂያ። ባሪ ፖዘን፣ «The Security Dilemma and Ethnic Conflict»፣ ‹ሰርቫይቫል› (Survival) 35፡1 (1993)።

መሥራቹ ሰነድ። የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት (1987 ዓ.ም.)፣ መግቢያና አንቀጽ 39፣ ከኦፊሴላዊው ጽሑፍ የተጠቀሰ።

የኢትዮጵያ መዝገብ። የሲዳማ ክልላዊ ሕዝበ ውሳኔ (2012 ዓ.ም./2019)፤ የደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ሕዝቦች ክልል መመሥረት (2014 ዓ.ም./2021)፤ ተጨማሪ የደቡብ አደረጃጀት (2015 ዓ.ም./2023)፤ የ2015 ዓ.ም. (2023) የክልል ልዩ ኃይሎችን ወደ ብሔራዊ ሠራዊት የማዋሃድ እርምጃና ተከትሎት የመጣው የአማራ/ፋኖ ንቅናቄ — በዝግጅት ወቅት ወደ ትሪቢዩኑ የራሱ ዘገባና ወደ ተጠቀሱ ውጫዊ ምንጮች ይመሠረታል።

ወጥመዱ · ክፍል ፪ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

The Bait Is the Dream

Prosperity, the bulldozer, and the freedom that compels

By E. Frashie  ·  The Ethiopian Tribune

A trap needs jaws, and we have watched two of them close: the constitution that taught each people to arm against the others, the milestone that taught the state to trust its instruments over its people. But a trap also needs bait — something desired, something reached for, something that draws the creature onto the mechanism of its own accord. The cruelty Curtis wants us to feel is that no one is dragged into the trap of freedom. We walk in. And what draws us is the most beautiful thing we have: the dream itself.

Here we arrive at the idea on which his whole film is built, and it is worth stating with precision, for it is the hinge of everything. In “Two Concepts of Liberty,” his 1958 lecture at Oxford, Isaiah Berlin drew the distinction that has organised this series from the start. Negative liberty is freedom from — the absence of interference, the space in which a person is left alone to live as she chooses. Positive liberty is freedom to — self-mastery, self-realisation, the freedom to become one’s higher, truer, fully realised self. Berlin’s warning, delivered at the height of the Cold War and aimed at the totalitarianisms of his century, was that the second concept is by far the more perilous. For the moment I claim to know your true self — the self you would be if only you were wiser, freer of false consciousness, delivered from your own confusion — I have granted myself permission to override the self you actually are. I may coerce the empirical you, the you standing inconveniently before me, in the name of the real you I have decided to liberate. Oppression is transfigured into rescue. The boot on the neck becomes an act of care.

Berlin knew exactly where this idea was born, and so does Curtis. Its purest source is Rousseau, and the sentence in The Social Contract (1762) that ought to chill every citizen who hears it: that whoever refuses to obey the general will shall be compelled to do so by the whole body, which means “nothing less than that he will be forced to be free.” From that phrase, Curtis argues, runs a line to Robespierre and the Terror — the Committee of Public Safety guillotining in the name of virtue, killing the people to deliver the People — and onward through every revolutionary vanguard that found itself, sincerely, demolishing in order to redeem. His third episode, from which this part takes its title, follows the line into our own age, through the neoconservative dream of imposing freedom on Iraq at the point of a gun. The paradox he leaves ringing is total: even the attempt to spread negative liberty — freedom-from — when pursued by force and vanguard and plan, becomes a positive-liberty project of the most violent kind. The men who would free you cannot help but force you.

Now hold that lecture-hall abstraction in one hand, and in the other hold the ruling party of Ethiopia, and read its name. Prosperity. ብልጽግና. In 2019 the EPRDF dissolved itself and reconstituted its heirs as the Prosperity Party — and in doing so named itself, with an honesty it perhaps did not intend, after a destination. Not a party of process, of deliberation, of the patient negotiation of competing goods, but a party of arrival: the vehicle that will deliver the Ethiopian people to a prosperous, dignified, glorious future already envisioned on their behalf. Its guiding philosophy, መደመር — medemer, “coming together,” “synergy,” “addition,” given book-length form by the prime minister in 2019 — is, whatever its considerable poetry, a doctrine of the citizen’s true collective self: the self that would set aside its narrow, divisive, zero-sum attachments and add itself into a greater whole. In Berlin’s precise taxonomy it is a positive-liberty philosophy. It knows what Ethiopians ought to become. And a movement that knows what you ought to become has already, in embryo, granted itself the right to make you become it.

The man who opened the prison doors in 2018 did not betray the dream when he took up the bulldozer. He was serving it. That is the horror Berlin tried to warn us of: it is the same dream.

Watch the dream, then, become the bulldozer — literally, concretely, in the streets of the capital. The Corridor Development projects, driven across Addis Ababa from 2022 and extended through 2024 and 2025 into Adama, Hawassa, Dire Dawa and other cities, are the positive-liberty state made visible in asphalt and demolition. The vision is genuinely seductive: a clean, modern, world-class city of broad boulevards, fountains, cycle lanes and gleaming towers, a capital worthy of a great nation and a great continent. And to build it, homes are marked, cleared and reduced to rubble. Human-rights organisations and international media have reported the displacement of large numbers of residents — rights monitors have put the figure in the tens of thousands — with many relocated to the periphery and compensation that, by those same accounts, has ranged from inadequate to absent. The neighbourhood that overflows the plan, the informal life that cannot be entered into the rendering, is not consulted. It is removed. And the people who lived there are told — and I do not doubt that many of those doing the telling believe it — that this is being done for them, for their prosperity, their dignity, the beautiful Ethiopia their grandchildren will inherit. They are being forced, in the exact sense Rousseau and Berlin could have wished, to be free.

The aesthetic ascends from the boulevard to the palace. The vast, secretive project reported on the Entoto heights — a new national palace whose cost has been reported, on figures the prime minister himself has referred to, at around ten billion US dollars, complete with artificial lakes and imperial landscaping — is the dream in its most naked form: national greatness as a thing to be built, a destiny rendered in stone and water while the birr collapses in the valley below. One recognises the grammar. It is the grammar of every vanguard that has ever known the people’s future better than the people did — the monument, the five-year plan, the model village, the shining city on the hill. The scale of the vision is precisely proportioned to the scale of what may be sacrificed to it.

At the largest scale of all, the wars can be read in the same grammar — though here one must tread with the greatest care in this entire series. It is possible to see in the campaigns in Tigray, in Amhara, in Oromia the positive-liberty logic in its ultimate register: the conviction that a unified, orderly, prosperous Ethiopia is a good so great, so self-evidently the people’s true destiny, that resistance to it may legitimately be broken. The dream of the whole licenses the breaking of the part. But I will not reduce those wars to a philosophy lecture, and neither should the reader. Hundreds of thousands are dead. To fold that into a tidy genealogy of an idea would be to commit, on the page, the very abstraction this series condemns — the mistaking of the model for the reality, the number for the mouth. Let the frame illuminate the logic, and let the dead remain, insistently, dead. Some things must not be made elegant.

Which returns us, once more, to the discipline. The reading offered here carries a seduction of its own, and it is the seduction of the villain’s origin story — Abiy Ahmed as the man who was always going to become the coercer, the liberator with the bulldozer already idling in his heart. Resist it. The truer and more frightening account, the properly Curtisian one, the one Berlin actually wrote, is that there need be no villain at all. The dream does not require a cynic to become a cage. It requires only a sincere believer with power and a vision of who the people ought to be. It is entirely possible that the man meant every word in 2018 and means every word now, and cannot see — because the structure of positive liberty makes it almost impossible to see — that the freedom he now imposes and the freedom he once released are, philosophically, the same act turned inside out. That is not an exoneration. A sincere coercer is still a coercer, and the displaced are no less displaced for the purity of the intention that displaced them. It is something harder: an explanation that denies us the comfort of a monster, and hands us instead the far more disquieting possibility that the trap is built into the dream, and that any of us, holding that dream and that power, might have sprung it.

One need not reach for the grand scale to see the logic at work; the small scale, this very week, will do. On the morning of Saturday 16 Nehase 2018 in the Ethiopian calendar — 22 August 2026 — according to a video report by the outlet Bisrat Media, which the Tribune has not been able to corroborate elsewhere, a lone man walked into Megenagna, one of the busiest junctions in Addis Ababa, propped a placard naming the prime minister against a metal railing, and began, entirely by himself, to protest. He carried no weapon and led no movement. He was, in the most literal sense, a single empirical citizen declining to be added into the collective dream. Within minutes, by the same account, police who were in the area seized him and took him to a station; no official explanation had been offered by the time the footage circulated. The Tribune records the episode as reported by a single outlet, not independently confirmed. But mark its grammar: in a polity organised around a vision of who the people ought to be, the man who stands in public and says I am not well, and you have failed me is not answered and is not argued with. He is cleared, like rubble, from the frame.

The two jaws have closed. The bait has done its work. And so we come to the only question that finally matters, the one Curtis asks and, with characteristic bleakness, refuses to answer. Is there a way out of the trap? Is there any idea of freedom left to us that is not modelled on suspicion, not delivered by vanguard, not counted by the state or imposed by the dream? To answer — or at least to refuse despair honestly — we must leave the British filmmaker behind, and turn to two men he never mentions: an Indian economist who spent his life measuring freedom differently, and an Ethiopian novelist who was murdered for telling the truth about a dream.

Sources

The two freedoms. Isaiah Berlin, “Two Concepts of Liberty” (1958); Jean-Jacques Rousseau, The Social Contract (1762); Adam Curtis, The Trap, Part 3, We Will Force You To Be Free (BBC, 2007).

The dream in office. Dissolution of the EPRDF and formation of the Prosperity Party (2019); Abiy Ahmed, Medemer (2019).

The bulldozer. The Corridor Development programme (Addis Ababa from 2022; later phases in Adama, Hawassa, Dire Dawa and elsewhere). Displacement and compensation as reported by human-rights organisations and international media; figures stated here as reported, not as independently confirmed by the Tribune, and to be attributed to named monitors at production. The Entoto national-palace project and its reported c. US$10bn cost likewise to be attributed as reported.

A necessary caution. References to the conflicts in Tigray, Amhara and Oromia are illustrative of a political logic and are deliberately not quantified here; casualty and displacement figures, where used, must be sourced individually. The reported lone protest at Megenagna (16 Nehase 2018 / 22 August 2026) is sourced to a single video report by Bisrat Media; the Tribune found no corroborating report and no official police statement, and presents it as reported by a single outlet, not independently confirmed.

THE TRAP · PART IV OF V · THE ETHIOPIAN TRIBUNE

The Rule of the Number

Reform by milestone, and the loneliness of a citizen the state cannot count

By E. Frashie  ·  The Ethiopian Tribune

The second jaw of the trap does not announce itself with militias or secession. It arrives wearing a lanyard, carrying a spreadsheet, speaking the reasonable language of reform. It does not want to oppress you. It wants to measure you — and in the measuring, it will quietly decide that the parts of you it cannot count do not exist.

To see how the number came to rule, we return to the theorists. If game theory gave the Cold War its suspicious citizen, it was public choice theory that turned that same suspicion upon the state itself. The economists James Buchanan and Gordon Tullock, in The Calculus of Consent (1962), performed a single devastating inversion: they took the self-interested maximiser of economic theory and seated him behind the desk of the civil servant. The bureaucrat, on this account, is no selfless steward of the public good; he is a rational actor like any other, maximising his budget, his department, his own security. The politician does not serve; he buys votes. From this followed the whole apparatus of the coming age. Since you cannot trust the servants of the public, you must bind them — strip them of discretion, subject them to incentives, measure their output, and make the state, so far as possible, imitate a market. Judgement was the enemy, because judgement could be corrupt. The number was the solution, because the number could not lie.

Except that it could, and it did. This is the burden of Curtis’s second episode, The Lonely Robot, which follows the theory into the reconstruction of the British public services and watches it curdle. Governments enthralled by public choice replaced professional discretion with targets — waiting times, exam pass-rates, crime figures, arrest quotas. And human beings, being rather more resourceful than the theory allowed, did exactly what self-interested maximisers do: they gamed them. Ambulances idled outside hospitals so the clock on the four-hour target would not start. Patients were parked on trolleys in corridors reclassified as wards. The figures improved magnificently while the care beneath them rotted. The metric had detached from the mission and floated free, and the managers, trusting the metric, could no longer see the rot — because in the world their instruments described, there was no rot, only green numbers. The system meant to free the citizen from the arrogance of the professional had produced a new and lonelier subjection: to be reduced to the data a stranger collects about you, and to have that data believed over your own testimony of your life. Curtis’s point is not that measurement is wicked but that measurement, once it becomes the whole of governance, hollows out the thing it was meant to serve — and leaves everyone, governor and governed alike, staring at a dashboard instead of at one another.

Hold that image — the green number floating serenely above the burning reality — and turn to Ethiopia, because we have staged this drama on a national scale, and we have staged it twice.

The first staging was the developmental state. Meles Zenawi’s doctrine of agriculture-led industrialisation and the successive Growth and Transformation Plans were the planning vanguard in its confident mode: a state that claimed to know the people’s destiny, wrote it into five-year targets, and reported, year upon year, the double-digit growth that proved the plan was working. That those figures came to function as a kind of theology — recited, defended, and quietly disbelieved by everyone who actually bought bread — is now widely conceded even by sympathisers of that era. The planning state trusted its own numbers over its own citizens. It was the first Ethiopian rule of the number.

The genius of the post-2018 order was to present itself as the escape from that discredited planning — and to install, in its place, the very same worship under a new and more fashionable authorship.

We did not leave the rule of the number in 2018. We merely changed the hand that held the pen — from the vanguard’s plan to the market’s milestone.

The Homegrown Economic Reform Agenda, unveiled in 2019, announced liberation from the dead hand of the developmental state: liberalisation, privatisation, a currency freed to find its “true” value, an economy opened to choice and competition. In the vocabulary of this series, it was a pivot from positive liberty to negative — from the state that plans your prosperity to the market that merely frees you to pursue it. But look at the machinery through which the pivot was actually conducted, and it is public choice theory in its purest institutional form. The reform did not proceed by public deliberation about the kind of country Ethiopians wished to inhabit. It proceeded by milestone: a sequence of prior actions and structural benchmarks agreed with the International Monetary Fund, each a number to be hit to unlock the next disbursement. The floating of the birr in the summer of 2024, undertaken as Ethiopia secured a new IMF programme reported at around 3.4 billion US dollars; the opening of the banking sector to foreign entrants; the partial sale of the state telecom monopoly and the arrival of a foreign-led competitor; and the launch, in early 2025, of a securities exchange in a country where the overwhelming mass of the population has never held a share — these were narrated to us, and to the world, as milestones met. The green numbers turned green on schedule.

And beneath them, by many accounts, the reality burned much as the theory predicts it must. Independent monitoring and the Fund’s own reviews have recorded inflation running for extended stretches near or above thirty per cent in the years around the float, with the sharp devaluation passing through to the price of imported essentials — cooking oil, fuel, medicine — even as it satisfied the external benchmark. The “true” value the market discovered was true for the balance sheet and punishing for the household. The reform is reported in the register of achievement — targets hit, tranches released, confidence restored — while the lived economy, the one that cannot be entered into a letter of intent, contracts into a daily struggle the instruments are structurally unable to register. This is the loneliness of Curtis’s robot, denominated in birr: to be a person whose actual hunger is invisible to a state that has agreed to trust its metrics over your mouth.

There is a final turn of the screw, and it is the one that should trouble us most, because it is where the counting becomes literal. The suspicious, measuring state does not merely reduce the citizen to data as a metaphor; it is building the apparatus to do so in fact. The Fayda digital identity programme proposes to render every Ethiopian a unique, biometric, machine-readable entry — enrolled, de-duplicated, verified, a self resolved at last into a number the state can trust because, unlike the human being attached to it, the number cannot dissemble. The same logic runs in reverse in the network shutdowns that digital-rights monitors such as Access Now and NetBlocks have repeatedly documented across restive regions: to govern by subtraction, removing whole populations from the data-space, un-numbering them until they fall quiet. To be counted when the state wishes to see you and erased when it does not — this is the citizen as data point. It is the reductive self of a checklist psychiatry and the “survival machine” of popular genetics, given an administrative body: the person becomes a record, the record becomes the person, and the parts that overflow the boxes — the parts a life is actually made of — are, for the purposes of the state, simply not there.

Once again the discipline this series owes itself. None of this romanticises the developmental state we came from, nor pretends that a modern economy can be run without measurement, nor that identity systems and stock exchanges are inherently instruments of tyranny — they are not, and a serious accountability journalism must say so plainly. Numbers are not the enemy. The enemy is the substitution — the moment the number stops being a servant that describes the reality and becomes a sovereign that replaces it; the moment the state believes its milestone over its market, and its biometric over its citizen. The economist Amartya Sen, whom we will meet at the end of this argument, spent a career insisting that development is meaningful only as the expansion of real human freedom — of what people are actually able to do and to be — a measure the milestone cannot capture and was never designed to. Hold that thought. It is the first crack of daylight in the wall.

For now, mark the second jaw closed. The first taught each people to arm against the others. The second taught the state to trust its instruments over its people. What remains is the most dangerous movement of all — the one in which the dream itself, the beautiful dream of prosperity and greatness, becomes the justification for the bulldozer. The one in which they demolish your home, and your history, and tell you, sincerely, that they are setting you free.

Sources

The theory. James M. Buchanan & Gordon Tullock, The Calculus of Consent (1962); Adam Curtis, The Trap, Part 2, The Lonely Robot (BBC, 2007).

The Ethiopian record. The Homegrown Economic Reform Agenda (Government of Ethiopia, 2019); the birr float and associated IMF Extended Credit Facility (2024, programme value reported at c. US$3.4bn); banking-sector liberalisation and telecom entry; the Ethiopian Securities Exchange (2025); the Fayda / National ID programme. Inflation figures per IMF country reviews and independent monitoring. Network-shutdown documentation per Access Now’s #KeepItOn coalition and NetBlocks. Specific figures and dates to be locked to named sources at production.

The measure invoked. Amartya Sen, Development as Freedom (1999).

THE TRAP · PART III OF V · THE ETHIOPIAN TRIBUNE