ማጥመጃው ሕልሙ ነው

ብልጽግና፣ ቡልዶዘሩ፣ እና የሚያስገድደው ነጻነት

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

ወጥመድ መንጋጋ ያስፈልገዋል፣ ሁለቱ ሲዘጉም ተመልክተናል፦ እያንዳንዱ ሕዝብ በሌሎቹ ላይ እንዲታጠቅ ያስተማረው ሕገ መንግሥት፣ መንግሥት ከሕዝቡ በላይ መሣሪያዎቹን እንዲያምን ያስተማረው ምዕራፍ። ነገር ግን ወጥመድ ማጥመጃም ያስፈልገዋል — የሚፈለግ ነገር፣ የሚዘረጋለት ነገር፣ ፍጡሩን በራሱ ፈቃድ ወደ ማሽኑ የሚስብ ነገር። ከርቲስ እንድንሰማው የሚፈልገው ጭካኔ፣ ወደ ነጻነት ወጥመድ ማንም አይጎተትም የሚል ነው። እኛው ራሳችን እንገባለን። የሚስበንም ያለን እጅግ ውብ ነገር ነው፦ ሕልሙ ራሱ።

እዚህ ጋር መላው ፊልሙ ወደ ተገነባበት ሐሳብ እንደርሳለን፣ በትክክልም መግለጹ ተገቢ ነው፣ የሁሉም ማጠፊያ ነውና። አይዛያ በርሊን በ1958 በኦክስፎርድ ባቀረበው ‹ሁለቱ የነጻነት ጽንሰ ሐሳቦች› (Two Concepts of Liberty) ንግግሩ፣ ይህን ተከታታይ ጽሑፍ ከመጀመሪያው ያደራጀውን ልዩነት አበጀ። አሉታዊ ነጻነት ‹ከ›ነጻ መሆን ነው — የጣልቃ ገብነት አለመኖር፣ ሰው እንደፈቀደ እንዲኖር የሚተውበት ምኅዳር። አዎንታዊ ነጻነት ‹ለ›ነጻ መሆን ነው — ራስን መግዛት፣ ራስን መገንዘብ፣ ከፍ ያለውን፣ እውነተኛውን፣ ሙሉ በሙሉ የተገነዘበውን ራስ የመሆን ነጻነት። የበርሊን ማስጠንቀቂያ፣ በቀዝቃዛ ጦርነት ጫፍ ላይ የቀረበውና የክፍለ ዘመኑን አምባገነንነቶች ያነጣጠረው፣ ሁለተኛው ጽንሰ ሐሳብ በእጅጉ ይበልጥ አደገኛ ነው የሚል ነበር። እውነተኛ ማንነትህን አውቃለሁ ብዬ በምናገርበት ቅጽበት — ይበልጥ ጥበበኛ፣ ከሐሰተኛ ንቃተ ኅሊና ነጻ፣ ከራስህ ግራ መጋባት የተላቀቅህ ብትሆን የምትሆነውን ማንነት — በእውነት ያለኸውን ማንነት የመሻር ፈቃድ ለራሴ ሰጥቻለሁ። ነጻ ላወጣው የወሰንኩትን እውነተኛ ‹አንተ› ስም እየጠራሁ፣ በተጨባጭ ያለኸውን ‹አንተ›ን ላስገድድ እችላለሁ። ጭቆና ወደ ማዳን ይለወጣል። በአንገት ላይ ያለው ጫማ የእንክብካቤ ተግባር ይሆናል።

በርሊን ይህ ሐሳብ የተወለደበትን በትክክል ያውቅ ነበር፣ ከርቲስም እንዲሁ። እጅግ ንጹህ ምንጩ ሩሶ ነው፣ በ‹ማኅበራዊ ውል› (The Social Contract, 1762) ውስጥ ያለው፣ የሚሰማው ዜጋ ሁሉ ሊሸበር የሚገባው ዓረፍተ ነገር ደግሞ ይህ ነው፦ የጋራውን ፈቃድ ለመታዘዝ የሚከለክል ማንኛውም ሰው በመላው አካል እንዲታዘዝ ይገደዳል፣ ይህም ‹ነጻ እንዲሆን ይገደዳል ከማለት ያነሰ ምንም አይደለም።› ከዚያ ሐረግ፣ ከርቲስ እንደሚከራከረው፣ አንድ መስመር ወደ ሮቤስፒየርና ወደ ‹ሽብሩ› (the Terror) ይዘልቃል — የሕዝብ ደኅንነት ኮሚቴ በበጎ ምግባር ስም ሲገድል፣ ‹ሕዝብ›ን ለማድረስ ሕዝቡን ሲገድል — እናም በእያንዳንዱ አብዮታዊ ግንባር ቀደም ውስጥ፣ ለማዳን ሲል ራሱን ሲያፈርስ ባገኘው ሁሉ ውስጥ ይቀጥላል። ይህ ክፍል ስሙን የወሰደው ሦስተኛው ክፍሉ፣ መስመሩን ወደ የራሳችን ዘመን ይከተላል፣ በኢራቅ ላይ ነጻነትን በጠመንጃ አፈሙዝ የመጫን የኒዮ-ወግ አጥባቂ ሕልም በኩል። ጭሮ የሚተወው ቅራኔ ፍጹም ነው፦ አሉታዊ ነጻነትን — ‹ከ›ነጻነትን — ለማስፋፋት የሚደረግ ሙከራ እንኳ፣ በኃይልና በግንባር ቀደምና በዕቅድ ሲካሄድ፣ እጅግ ኃይለኛ ወደሆነ የአዎንታዊ ነጻነት ፕሮጀክት ይለወጣል። ነጻ ሊያወጡህ የሚፈልጉ ሰዎች ሳያስገድዱህ አይቀሩም።

አሁን ያንን የንግግር አዳራሽ ረቂቅ ሐሳብ በአንድ እጅህ ያዝ፣ በሌላው እጅህም የኢትዮጵያን ገዢ ፓርቲ ያዝ፣ ስሙንም አንብብ። ብልጽግና። በ2012 ዓ.ም. (2019) ኢሕአዴግ ራሱን አፍርሶ ወራሾቹን እንደ ‹ብልጽግና ፓርቲ› መልሶ አዋቀረ — በዚህም፣ ምናልባት ባላሰበው ታማኝነት፣ ራሱን በአንድ መድረሻ ስም ሰየመ። የሂደት፣ የውይይት፣ የተፎካካሪ በጎ ነገሮች ትዕግሥተኛ ድርድር ፓርቲ ሳይሆን፣ የመድረስ ፓርቲ፦ የኢትዮጵያን ሕዝብ ወደ ተመኘለት ብልጽግና ያለው፣ ክቡር፣ ገናና መጻኢ ጊዜ የሚያደርስ ተሽከርካሪ። መሪ ፍልስፍናው ‹መደመር›፣ በ2012 ዓ.ም. በጠቅላይ ሚኒስትሩ የመጽሐፍ መልክ የተሰጠው፣ ብዙ ግጥማዊነቱ እንዳለ ሆኖ፣ የዜጋው ‹እውነተኛ› የጋራ ማንነት አስተምህሮ ነው፦ ጠባቡን፣ ከፋፋዩን፣ የዜሮ ድምር ትስስሮቹን ወደ ጎን አድርጎ ራሱን ወደ ትልቅ ሙሉ የሚደምር ማንነት። በበርሊን ትክክለኛ አመዳደብ የአዎንታዊ ነጻነት ፍልስፍና ነው። ኢትዮጵያውያን ምን መሆን እንዳለባቸው ያውቃል። ምን መሆን እንዳለብህ የሚያውቅ እንቅስቃሴም፣ አስቀድሞ በጭላጭ፣ እንድትሆነው የማድረግ መብት ለራሱ ሰጥቷል።

በ2010 ዓ.ም. የእስር ቤቱን በሮች የከፈተው ሰው፣ ቡልዶዘሩን ሲይዝ ሕልሙን አልከዳም። እያገለገለው ነበር። በርሊን ሊያስጠነቅቀን የሞከረው አስፈሪ ነገር ይህ ነው፦ አንድ ዓይነት ሕልም ነው።

እንግዲያውስ ሕልሙ ቡልዶዘር ሲሆን ተመልከት — ቃል በቃል፣ በተጨባጭ፣ በዋና ከተማዋ ጎዳናዎች ላይ። ከ2014 ዓ.ም. (2022) ጀምሮ በአዲስ አበባ የተካሄዱት፣ በ2016ና በ2017 ዓ.ም. (2024–2025) ወደ አዳማ፣ ሐዋሳ፣ ድሬዳዋና ሌሎች ከተሞች የተስፋፉት የኮሪደር ልማት ፕሮጀክቶች፣ የአዎንታዊ ነጻነት መንግሥት በአስፋልትና በማፍረስ የታየ ነው። ራእዩ በእውነት የሚያማልል ነው፦ ንጹህ፣ ዘመናዊ፣ የዓለም ደረጃ ያለው ከተማ — ሰፊ ጎዳናዎች፣ ፏፏቴዎች፣ የብስክሌት መስመሮች፣ የሚያብረቀርቁ ማማዎች፣ ለታላቅ አገርና ለታላቅ አህጉር የሚመጥን ዋና ከተማ። ለመገንባትም፣ ቤቶች ይመለከታሉ፣ ይነሳሉ፣ ወደ ፍርስራሽ ይቀነሳሉ። የሰብአዊ መብት ድርጅቶችና ዓለም አቀፍ ሚዲያዎች የበርካታ ነዋሪዎችን መፈናቀል ዘግበዋል — የመብት ተቆጣጣሪዎች አኃዙን በአስር ሺዎች አስቀምጠውታል — ብዙዎቹ ወደ ዳር ተዛውረው፣ ካሳውም፣ በዚያው ዘገባ መሠረት፣ ከበቂ ማነስ እስከ አለመኖር ደርሷል። ዕቅዱን የሚተርፈው ሰፈር፣ በንድፍ ሊገባ የማይችለው መደበኛ ያልሆነ ኑሮ፣ አይጠየቅም። ይነሳል። እዚያ የኖሩ ሰዎችም ይነገራቸዋል — ይህን የሚናገሩ ብዙዎች እንደሚያምኑበት አልጠራጠርም — ይህ ለእነርሱ፣ ለብልጽግናቸው፣ ለክብራቸው፣ የልጅ ልጆቻቸው ለሚወርሱት ውብ ኢትዮጵያ እየተደረገ ነው። ሩሶና በርሊን ሊመኙት በሚችሉት ትክክለኛ ስሜት፣ ነጻ እንዲሆኑ እየተገደዱ ነው።

ውበቱ ከጎዳናው ወደ ቤተ መንግሥቱ ይወጣል። በእንጦጦ ከፍታ ላይ የተዘገበው ግዙፍ፣ ሚስጥራዊ ፕሮጀክት — ጠቅላይ ሚኒስትሩ ራሳቸው በጠቀሱት አኃዝ መሠረት ወጪው አሥር ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ገደማ ተብሎ የተዘገበ አዲስ ብሔራዊ ቤተ መንግሥት፣ ከሰው ሠራሽ ሐይቆችና ከንጉሠ ነገሥታዊ የመሬት አቀማመጥ ጋር — ሕልሙ በእጅግ ራቁቱ መልኩ ነው፦ ብሔራዊ ታላቅነት እንደሚገነባ ነገር፣ በታችኛው ሸለቆ ብሩ ሲንኮታኮት ሳለ በድንጋይና በውሃ የቀረበ ዕጣ ፈንታ። ሰዋሰዉ ይታወቃል። የሕዝቡን መጻኢ ጊዜ ከሕዝቡ በላይ ካወቀ እያንዳንዱ ግንባር ቀደም ሰዋሰው ነው — ሐውልቱ፣ የአምስት ዓመት ዕቅዱ፣ ናሙና መንደሩ፣ በኮረብታው ላይ ያለች የምታበራ ከተማ። የራእዩ ስፋት፣ ለእርሱ ሊሰዋ ከሚችለው ስፋት ጋር በትክክል የተመጣጠነ ነው።

በእጅግ ትልቁ ስፋት፣ ጦርነቶቹ በዚያው ሰዋሰው ሊነበቡ ይችላሉ — ምንም እንኳ እዚህ በዚህ ተከታታይ ጽሑፍ ሁሉ ውስጥ በእጅግ ጥንቃቄ መርገጥ ቢያስፈልግም። በትግራይ፣ በአማራ፣ በኦሮሚያ ባሉት ዘመቻዎች ውስጥ የአዎንታዊ ነጻነት አመክንዮን በመጨረሻው ደረጃው ማየት ይቻላል፦ የተዋሐደች፣ ሥርዓት ያላት፣ ብልጽግና ያላት ኢትዮጵያ እጅግ ታላቅ በጎ ነገር ናት፣ በግልጽም የሕዝቡ እውነተኛ ዕጣ ፈንታ ናት፣ በመሆኑም መቃወሟ በሕጋዊ መንገድ ሊሰበር ይችላል የሚል እምነት። የጠቅላላው ሕልም የክፍሉን መሰበር ይፈቅዳል። ነገር ግን እነዚያን ጦርነቶች ወደ ፍልስፍና ንግግር አልቀንሳቸውም፣ አንባቢውም እንዲሁ ማድረግ የለበትም። በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ሞተዋል። ያንን ወደ አንድ ሐሳብ ንጹህ የዘር ሐረግ ማጠፍ፣ በወረቀት ላይ፣ ይህ ተከታታይ ጽሑፍ የሚያወግዘውን ረቂቅነት መፈጸም ነው — ሞዴሉን ከእውነታው፣ ቁጥሩን ከአፉ መቀየር። ማዕቀፉ አመክንዮውን ያብራ፣ ሙታኑ ግን፣ አጥብቀው፣ ሙታን ሆነው ይቅሩ። አንዳንድ ነገሮች ውብ መደረግ የለባቸውም።

ይህም እንደገና ወደ ተግሣጹ ይመልሰናል። እዚህ የቀረበው ንባብ የራሱ ማማለል አለው፣ የክፉ ሰው መነሻ ታሪክ ማማለል — ዐቢይ አህመድ ሁልጊዜ አስገዳጅ ሊሆን የነበረ ሰው፣ ቡልዶዘሩ አስቀድሞ በልቡ የሚንተከተክ ነጻ አውጪ አድርጎ። ተቃወመው። ይበልጥ እውነተኛውና ይበልጥ አስፈሪው ዘገባ፣ ትክክለኛው ከርቲሳዊ የሆነው፣ በርሊን ራሱ የጻፈው፣ ጨርሶ ክፉ ሰው ማስፈለግ የለበትም የሚል ነው። ሕልሙ ማጎሪያ ለመሆን አስመሳይ አይፈልግም። ኃይል ያለውና ሕዝቡ ምን መሆን እንዳለበት ራእይ ያለው ቅን አማኝ ብቻ ይፈልጋል። ሰውዬው በ2010 ዓ.ም. እያንዳንዱን ቃል ከልቡ ተናግሮት፣ አሁንም እያንዳንዱን ቃል ከልቡ ማለቱ፣ እናም ማየት አለመቻሉ — የአዎንታዊ ነጻነት መዋቅር ማየትን ፈጽሞ የማይቻል ስለሚያደርገው — አሁን የሚጭነው ነጻነትና ቀደም ሲል የለቀቀው ነጻነት፣ በፍልስፍና፣ አንድ ተግባር ወደ ውስጥ የተገለበጠ መሆኑን፣ ፈጽሞ ሊሆን የሚችል ነው። ይህ ከጥፋተኝነት ነጻ ማውጣት አይደለም። ቅን አስገዳጅ አሁንም አስገዳጅ ነው፣ የተፈናቀሉትም ባፈናቀላቸው ዓላማ ንጹህነት ምክንያት ያነሰ አልተፈናቀሉም። ይበልጥ ከባድ ነገር ነው፦ የጭራቅ መጽናኛ የሚነፍገን፣ በምትኩም እጅግ ይበልጥ የሚያስጨንቀውን ዕድል የሚሰጠን ማብራሪያ — ወጥመዱ በሕልሙ ውስጥ የተገነባ መሆኑን፣ ማንኛችንም ያንን ሕልምና ያንን ኃይል ይዘን ልንፈነቅለው እንደምንችል።

ታላቁን ስፋት መፈለግ ሳያስፈልግ አመክንዮው ሲሠራ ማየት ይቻላል፤ ትንሹ ስፋት፣ በዚህ ሳምንት ራሱ፣ በቂ ነው። ቅዳሜ፣ ነሐሴ 16 ቀን 2018 ዓ.ም. — 22 ኦገስት 2026 — ጠዋት፣ ትሪቢዩኑ በሌላ ቦታ ማረጋገጥ ባልቻለው በ‹ብስራት ሚዲያ› የቪዲዮ ዘገባ መሠረት፣ አንድ ግለሰብ ብቻውን ወደ መገናኛ — ከአዲስ አበባ እጅግ ከተጨናነቁ መስቀለኛ መንገዶች አንዱ — ገባ፣ የጠቅላይ ሚኒስትሩን ስም የጠቀሰ መፈክር በብረት ላይ አስደግፎ፣ ሙሉ በሙሉ ብቻውን ተቃውሞ ማሰማት ጀመረ። መሣሪያ አልያዘም፣ ንቅናቄም አልመራም። በእጅግ ቃል በቃል ስሜት፣ ወደ ጋራው ሕልም ውስጥ ለመደመር ፈቃደኛ ያልሆነ አንድ ተጨባጭ ዜጋ ነበር። በዚያው ዘገባ መሠረት፣ በደቂቃዎች ውስጥ በአካባቢው የነበሩ ፖሊሶች ይዘውት ወደ ጣቢያ ወሰዱት፤ ቪዲዮው እስከተሰራጨበት ጊዜ ድረስም ኦፊሴላዊ ማብራሪያ አልተሰጠም። ትሪቢዩኑ ክስተቱን በአንድ ብቻ ምንጭ እንደተዘገበ እንጂ በራሱ እንዳልተረጋገጠ ይመዘግባል። ሰዋሰዉን ግን ልብ በል፦ ሕዝቡ ምን መሆን እንዳለበት ራእይ ዙሪያ በተደራጀ ሥርዓት ውስጥ፣ በአደባባይ ቆሞ ‹ደኅና አይደለሁም፣ እናንተም አስከፍታችሁኛል› የሚል ሰው መልስ አይሰጠውም፣ አይከራከሩትም። እንደ ፍርስራሽ፣ ከምስሉ ይጠረጋል።

ሁለቱ መንጋጋዎች ተዘግተዋል። ማጥመጃው ሥራውን ሠርቷል። ስለዚህም በመጨረሻ ወደሚያስፈልገው ብቸኛ ጥያቄ እንደርሳለን፣ ከርቲስ የሚጠይቀውና፣ በተለመደው ጨለምተኝነቱ፣ ለመመለስ የሚያመነታውን። ከወጥመዱ መውጫ መንገድ አለ? በጥርጣሬ ያልተቀረጸ፣ በግንባር ቀደም ያልተላከ፣ በመንግሥት ያልተቆጠረ ወይም በሕልም ያልተጫነ የነጻነት ሐሳብ ለእኛ የቀረ አለ? ለመመለስ — ወይም ቢያንስ ተስፋ መቁረጥን በታማኝነት ለመከልከል — እንግሊዛዊውን ፊልም ሠሪ ትተን፣ እርሱ ወደ ማይጠቅሳቸው ሁለት ሰዎች መዞር አለብን፦ ዘመኑን ሙሉ ነጻነትን በተለየ መንገድ የለካ ሕንዳዊ የምጣኔ ሀብት ተመራማሪ፣ እና ስለ አንድ ሕልም እውነት በመናገሩ የተገደለ ኢትዮጵያዊ ደራሲ።

ምንጮች

ሁለቱ ነጻነቶች። አይዛያ በርሊን፣ «Two Concepts of Liberty» (1958)፤ ዣን-ዣክ ሩሶ፣ «The Social Contract» (1762)፤ አዳም ከርቲስ፣ «ዘ ትራፕ»፣ ክፍል 3፣ «We Will Force You To Be Free» (BBC, 2007)።

ሕልሙ በሥልጣን ላይ። የኢሕአዴግ መፍረስና የብልጽግና ፓርቲ መመሥረት (2012 ዓ.ም./2019)፤ ዐቢይ አህመድ፣ «መደመር» (2012 ዓ.ም./2019)።

ቡልዶዘሩ። የኮሪደር ልማት መርሐ ግብር (አዲስ አበባ ከ2014 ዓ.ም./2022 ጀምሮ፤ የኋላ ምዕራፎች በአዳማ፣ ሐዋሳ፣ ድሬዳዋና በሌሎችም)። መፈናቀልና ካሳ በሰብአዊ መብት ድርጅቶችና በዓለም አቀፍ ሚዲያ እንደተዘገበ፤ እዚህ የተጠቀሱ አኃዞች እንደተዘገቡ እንጂ በትሪቢዩኑ በራሱ እንዳልተረጋገጡ፣ በዝግጅት ወቅት ወደ ተሰየሙ ተቆጣጣሪዎች ይመሠረታሉ። የእንጦጦ ብሔራዊ ቤተ መንግሥት ፕሮጀክትና የተዘገበው 10 ቢሊዮን ዶላር ገደማ ወጪው እንዲሁ እንደተዘገበ ይጠቀሳል።

አስፈላጊ ጥንቃቄ። በትግራይ፣ በአማራና በኦሮሚያ ያሉት ግጭቶች ማጣቀሻዎች የአንድ ፖለቲካዊ አመክንዮ ማሳያ ናቸው፣ ሆን ተብሎም እዚህ በቁጥር አልተገለጹም፤ የተጎጂና የመፈናቀል አኃዞች፣ ጥቅም ላይ ሲውሉ፣ በተናጠል መመንጨት አለባቸው። የተዘገበው የመገናኛ ብቸኛ ተቃውሞ (16 ነሐሴ 2018 ዓ.ም. / 22 ኦገስት 2026) በ‹ብስራት ሚዲያ› ብቸኛ የቪዲዮ ዘገባ የተመሠረተ ነው፤ ትሪቢዩኑ አረጋጋጭ ዘገባም ሆነ ኦፊሴላዊ የፖሊስ መግለጫ አላገኘም፣ በአንድ ብቻ ምንጭ እንደተዘገበ እንጂ በራሱ እንዳልተረጋገጠ ያቀርበዋል።

ወጥመዱ · ክፍል ፬ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን