የቁጥሩ አገዛዝ

በምዕራፍ የሚካሄድ ማሻሻያ፣ እና መንግሥት ሊቆጥረው የማይችለው ዜጋ ብቸኝነት

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

የወጥመዱ ሁለተኛ መንጋጋ በሚሊሻ ወይም በመገንጠል ራሱን አያውጅም። የመታወቂያ ገመድ አንግቦ፣ የሒሳብ ሉህ ይዞ፣ ምክንያታዊ የሆነውን የማሻሻያ ቋንቋ እየተናገረ ይመጣል። ሊጨቁንህ አይፈልግም። ሊለካህ ይፈልጋል — በመለካቱም ውስጥ፣ ሊቆጥራቸው የማይችላቸው ያንተ ክፍሎች የሉም ብሎ በጸጥታ ይወስናል።

ቁጥሩ እንዴት ወደ አገዛዝ እንደመጣ ለማየት ወደ ንድፈ ሐሳብ አቅራቢዎቹ እንመለሳለን። የጨዋታ ንድፈ ሐሳብ ለቀዝቃዛ ጦርነት ተጠራጣሪ ዜጋውን ከሰጠው፣ ያንኑ ጥርጣሬ በራሱ በመንግሥት ላይ ያዞረው የሕዝብ ምርጫ ንድፈ ሐሳብ (public choice theory) ነበር። የምጣኔ ሀብት ተመራማሪዎቹ ጄምስ ቡካናንና ጎርደን ቱሎክ፣ «The Calculus of Consent» (1962) በተሰኘ ሥራ አንድ አውዳሚ ግልበጣ አደረጉ፦ የምጣኔ ሀብት ንድፈ ሐሳቡን ራስ ወዳድ አትራፊ ወስደው ከሲቪል ሠራተኛው ጠረጴዛ ጀርባ አስቀመጡት። በዚህ አተያይ ቢሮክራቱ ራሱን የካደ የሕዝብ ጥቅም ጠባቂ አይደለም፤ እንደ ማንኛውም ምክንያታዊ ተዋናይ በጀቱን፣ መሥሪያ ቤቱን፣ የራሱን ደኅንነት የሚያሳድግ ነው። ፖለቲከኛው አያገለግልም፤ ድምጽ ይገዛል። ከዚህም መጪው ዘመን ማሽን ሁሉ ተከተለ። የሕዝብ አገልጋዮችን ማመን ስለማትችል ማሰር አለብህ — ውሳኔ ሰጪነታቸውን ገፈህ፣ ለማበረታቻ አስገዝተህ፣ ውጤታቸውን ለክተህ፣ መንግሥትንም በተቻለ መጠን ገበያ እንዲመስል ማድረግ። ፍርድ ጠላት ነበር፣ ፍርድ ሊበላሽ ስለሚችል። ቁጥሩ መፍትሔ ነበር፣ ቁጥሩ ሊዋሽ ስለማይችል።

ሊዋሽ እንደሚችል ግን፣ ዋሸም። ይህ የከርቲስ ሁለተኛ ክፍል «The Lonely Robot» ሸክም ነው፤ ንድፈ ሐሳቡን ወደ እንግሊዝ የሕዝብ አገልግሎቶች መልሶ ግንባታ ተከትሎ ሲበላሽ ይመለከታል። በሕዝብ ምርጫ ንድፈ ሐሳብ የተማረኩ መንግሥታት የሙያ ውሳኔ ሰጪነትን በዒላማዎች ተኩ — የቆይታ ጊዜ፣ የፈተና ማለፊያ ምጣኔ፣ የወንጀል አኃዝ፣ የእስር ኮታ። ሰዎችም፣ ንድፈ ሐሳቡ ከፈቀደው በላይ ብልህ ስለሆኑ፣ ራስ ወዳድ አትራፊዎች የሚያደርጉትን አደረጉ፦ ተጫወቱባቸው። የአራት ሰዓቱ ዒላማ ሰዓት እንዳይጀምር አምቡላንሶች ከሆስፒታሎች ውጭ ባዶ ቆሙ። ሕሙማን ወደ ‹ዋርድ› በተቀየሩ ኮሪደሮች ውስጥ በተጓጓዥ አልጋ ተኙ። አኃዞቹ በአስደናቂ ሁኔታ ሲሻሻሉ፣ ከሥራቸው ያለው እንክብካቤ ግን በሰበሰ። መለኪያው ከተልእኮው ተነጥሎ ተንሳፎ ወጣ፣ አስተዳዳሪዎቹም፣ መለኪያውን አምነው፣ መበስበሱን ማየት አልቻሉም — መሣሪያዎቻቸው በሚገልጹት ዓለም ውስጥ መበስበስ አልነበረምና፣ አረንጓዴ ቁጥሮች እንጂ። ዜጋውን ከሙያተኛው እብሪት ነጻ ለማውጣት የታሰበው ሥርዓት አዲስና ይበልጥ ብቸኛ የሆነ ተገዢነት አመጣ፦ አንድ እንግዳ ስለ አንተ በሚሰበስበው መረጃ መቀነስ፣ ያም መረጃ ስለ ሕይወትህ ካለህ ምስክርነት በላይ መታመን። የከርቲስ ነጥብ መለካት ክፉ ነው የሚል ሳይሆን፣ መለካት አንዴ የአገዛዝ ሁሉ ከሆነ በኋላ ሊያገለግለው የታሰበውን ነገር ባዶ ያደርጋል የሚል ነው — ገዢውንም ተገዢውንም ሁሉ፣ እርስ በርስ ከመተያየት ይልቅ አንድ ሰሌዳ (dashboard) እንዲያፈጡ ይተዋል።

ያንን ምስል ያዝ — አረንጓዴው ቁጥር ከሚነደው እውነታ በላይ በሰላም ሲንሳፈፍ — ወደ ኢትዮጵያም ዙር፣ ይህን ድራማ በአገር አቀፍ ደረጃ ሠርተነዋልና፣ ሁለት ጊዜም ሠርተነዋል።

የመጀመሪያው አቀራረብ የልማት መንግሥቱ ነበር። የመለስ ዜናዊ የግብርና መር ኢንዱስትሪያላይዜሽን አስተምህሮና ተከታታዮቹ የዕድገትና ትራንስፎርሜሽን ዕቅዶች ዕቅድ አውጪው ግንባር ቀደም በልበ ሙሉ ሁኔታው ውስጥ ነበሩ፦ የሕዝቡን ዕጣ ፈንታ አውቃለሁ ብሎ የሚያውጅ፣ በአምስት ዓመት ዒላማዎች ውስጥ የሚጽፈው፣ ዓመት በዓመትም ዕቅዱ እየሠራ መሆኑን የሚያረጋግጠውን ባለ ሁለት አኃዝ ዕድገት የሚዘግብ መንግሥት። እነዚያ አኃዞች ወደ አንድ ዓይነት ‹ሃይማኖት› መቀየራቸው — ተነብቦ፣ ተከላክሎ፣ በእውነት እንጀራ የሚገዛ ሰው ሁሉ በጸጥታ ያላመነው — አሁን በዚያ ዘመን አዘኔታ ባላቸው ሰዎች ጭምር በሰፊው ይታመናል። ዕቅድ አውጪው መንግሥት ከዜጎቹ በላይ የራሱን ቁጥሮች አመነ። የመጀመሪያው የኢትዮጵያ የቁጥር አገዛዝ ነበር።

የድኅረ 2010 ዓ.ም. ሥርዓት ብልሃት፣ ራሱን ከዚያ ከተዋረደ ዕቅድ ማምለጫ አድርጎ ማቅረቡ — በእርሱም ስፍራ ያንኑ አምልኮ በአዲስና ይበልጥ ወቅታዊ በሆነ ደራሲነት መተካቱ ነበር።

የቁጥሩን አገዛዝ በ2010 ዓ.ም. አልተውነውም። ብዕሩን የያዘውን እጅ ብቻ ነው የቀየርነው — ከግንባር ቀደሙ ዕቅድ ወደ ገበያው ምዕራፍ።

በ2012 ዓ.ም. (2019) ይፋ የሆነው ‹ሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ አጀንዳ› ከልማት መንግሥቱ የሞተ እጅ ነጻ መውጣትን አወጀ፦ ነጻ ገበያ ማድረግ፣ ወደ ግል ማዞር፣ ‹እውነተኛ› ዋጋውን እንዲያገኝ የተለቀቀ ገንዘብ፣ ለምርጫና ለፉክክር የተከፈተ ኢኮኖሚ። በዚህ ተከታታይ ጽሑፍ ቃላት፣ ከአዎንታዊ ነጻነት ወደ አሉታዊ የተደረገ ዙረት ነበር — ብልጽግናህን ከሚያቅድ መንግሥት ወደ እንድታሳድደው ብቻ ነጻ ወደሚያደርግህ ገበያ። ነገር ግን ዙረቱ በትክክል የተካሄደበትን ማሽን ተመልከት፣ በንጹህ ተቋማዊ መልኩ የሕዝብ ምርጫ ንድፈ ሐሳብ ነው። ማሻሻያው ኢትዮጵያውያን በምን ዓይነት አገር ውስጥ መኖር እንደሚፈልጉ በሕዝባዊ ውይይት አልተካሄደም። በምዕራፍ ተካሄደ፦ ከዓለም አቀፉ የገንዘብ ድርጅት (IMF) ጋር የተስማሙ ተከታታይ ቅድመ እርምጃዎችና መዋቅራዊ መለኪያዎች፣ እያንዳንዱ ቀጣዩን ክፍያ ለመክፈት መመታት ያለበት ቁጥር። በ2016 ዓ.ም. (2024) ክረምት የተደረገው የብር ማንሳፈፍ፣ ኢትዮጵያ 3.4 ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ገደማ ተብሎ የተዘገበ አዲስ የ IMF ፕሮግራም ስታረጋግጥ የተከናወነው፤ የባንክ ዘርፉ ለውጭ ገቢዎች መከፈት፤ የመንግሥት የቴሌኮም ሞኖፖሊ በከፊል መሸጥና በውጭ የሚመራ ተፎካካሪ መምጣት፤ እና በ2017 ዓ.ም. (2025) መጀመሪያ፣ አብዛኛው ሕዝብ አክሲዮን ይዞ በማያውቅበት አገር ውስጥ የሴኩሪቲስ ገበያ መከፈት — እነዚህ ለእኛም ለዓለምም እንደ ተመቱ ምዕራፎች ተነገሩን። አረንጓዴዎቹ ቁጥሮች በጊዜ ሰሌዳው መሠረት አረንጓዴ ሆኑ።

ከሥራቸውም፣ በብዙ ዘገባዎች መሠረት፣ እውነታው ንድፈ ሐሳቡ እንደሚተነብየው ነደደ። ገለልተኛ ክትትልና የ IMF ራሱ ግምገማዎች በማንሳፈፉ ዙሪያ ባሉት ዓመታት የዋጋ ግሽበት ለረጅም ጊዜያት ከሠላሳ በመቶ አካባቢ ወይም በላይ ሲሮጥ መዝግበዋል፣ ኃይለኛው የገንዘብ ዋጋ ቅናሽም ወደ ገቢ ንብረቶች ዋጋ — የምግብ ዘይት፣ ነዳጅ፣ መድኃኒት — እየተላለፈ፣ ውጫዊውን መለኪያ እያረካ ሳለ። ገበያው ያገኘው ‹እውነተኛ› ዋጋ ለሒሳብ ሉሁ እውነት ሆነ፣ ለቤተሰቡ ግን ቅጣት ነበር። ማሻሻያው በስኬት መዝገብ ውስጥ ይዘገባል — ዒላማዎች ተመቱ፣ ክፍያዎች ተለቀቁ፣ መተማመን ተመለሰ — በደብዳቤ ሊገባ የማይችለው የኑሮ ኢኮኖሚው ግን፣ መሣሪያዎቹ በመዋቅራቸው ሊመዘግቡት ወደማይችሉት የዕለት ትግል ይኮማተራል። ይህ የከርቲስ ሮቦት ብቸኝነት፣ በብር የተመነዘረ ነው፦ እውነተኛ ረሃቡ፣ ከአፍህ በላይ መለኪያዎቹን ለማመን ለተስማማ መንግሥት የማይታይ የሆነ ሰው መሆን።

የመጨረሻ የመቀርቀሪያ ጥምዘዛ አለ፣ እርሱም እጅግ ሊያሳስበን የሚገባው ነው፣ ቁጠራው ቃል በቃል የሚሆንበት ነውና። ተጠራጣሪው፣ ለካኪው መንግሥት ዜጋውን በምሳሌያዊ አነጋገር ወደ መረጃ ብቻ አይቀንስም፤ በተግባር ለማድረግ ማሽኑን እየገነባ ነው። የ‹ፋይዳ› ዲጂታል መታወቂያ ፕሮግራም እያንዳንዱን ኢትዮጵያዊ ልዩ፣ ባዮሜትሪክ፣ በማሽን ሊነበብ የሚችል ግቤት ለማድረግ ያቀርባል — ተመዝግቦ፣ ድግግሞሹ ተለይቶ፣ ተረጋግጦ፣ በመጨረሻም መንግሥት ሊያምነው ወደሚችል ቁጥር የተፈታ ማንነት፣ ምክንያቱም ከተያያዘው ሰው በተለየ ቁጥሩ ሊያስመስል አይችልምና። ያው አመክንዮ በተገላቢጦሽ በኔትወርክ መዘጋቶች ውስጥ ይሠራል፣ እነ አክሰስ ናውና ኔትብሎክስ (Access Now, NetBlocks) የመሳሰሉ የዲጂታል መብት ተቆጣጣሪዎች በተደጋጋሚ በተለያዩ ሁከት ባለባቸው ክልሎች እንደመዘገቡት፦ በመቀነስ ማስተዳደር፣ ሙሉ ሕዝቦችን ከመረጃ ምኅዳር ማስወገድ፣ ጸጥ እስኪሉ ድረስ ከቁጥር ማውጣት። መንግሥት ሊያይህ ሲፈልግ መቆጠር፣ ሳይፈልግ መሰረዝ — ይህ ዜጋው እንደ መረጃ ነጥብ ነው። ሰውዬው መዝገብ ይሆናል፣ መዝገቡ ሰውዬው ይሆናል፣ ሳጥኖቹን የሚተርፉት ክፍሎች — ሕይወት በእውነት የተሠራባቸው ክፍሎች — ለመንግሥት ዓላማ፣ በቀላሉ የሉም።

እንደገና ይህ ተከታታይ ጽሑፍ ለራሱ የሚገባው ተግሣጽ። ይህ ሁሉ ከመጣንበት የልማት መንግሥት ላይ ፍቅር አይደፍስም፣ ዘመናዊ ኢኮኖሚ ያለ መለካት ሊካሄድ ይችላል ብሎም አያስመስልም፣ የመታወቂያ ሥርዓቶችና የአክሲዮን ገበያዎች በተፈጥሯቸው የአምባገነንነት መሣሪያዎች ናቸው ብሎም አይልም — አይደሉምና፣ ቁም ነገረኛ የተጠያቂነት ጋዜጠኝነትም ይህን በግልጽ ማለት አለበት። ቁጥሮች ጠላት አይደሉም። ጠላቱ መተካቱ ነው — ቁጥሩ እውነታውን የሚገልጽ አገልጋይ መሆኑ ቀርቶ የሚተካው ሉዓላዊ የሚሆንበት ቅጽበት፤ መንግሥት ከገበያው በላይ ምዕራፉን፣ ከዜጋው በላይ ባዮሜትሪኩን የሚያምንበት ቅጽበት። በዚህ ሙግት መጨረሻ የምናገኘው የምጣኔ ሀብት ተመራማሪ አማርትያ ሴን (Amartya Sen)፣ ልማት ትርጉም የሚኖረው እንደ እውነተኛ የሰው ነጻነት መስፋፋት ብቻ ነው — ሰዎች በእውነት ማድረግና መሆን የሚችሉት ነገር መስፋፋት — ይህም ምዕራፉ ሊይዘው የማይችለውና ለመያዝም ተነድፎ የማያውቅ መለኪያ ነው ሲል ዘመኑን ሙሉ አጥብቆ ተከራክሯል። ያንን ሐሳብ ያዝ። በግድግዳው ላይ የመጀመሪያው የቀን ብርሃን ስንጥቅ ነው።

ለአሁኑ ሁለተኛው መንጋጋ እንደተዘጋ ያዝ። የመጀመሪያው እያንዳንዱ ሕዝብ በሌሎቹ ላይ እንዲታጠቅ አስተማረ። ሁለተኛው መንግሥት ከሕዝቡ በላይ መሣሪያዎቹን እንዲያምን አስተማረ። የቀረው እጅግ አደገኛው እንቅስቃሴ ነው — ሕልሙ ራሱ፣ ውቡ የብልጽግናና የታላቅነት ሕልም፣ የቡልዶዘሩ ማጽደቂያ የሚሆንበት። ቤትህን፣ ታሪክህን የሚያፈርሱበትና፣ ከልብ ሆነው፣ ነጻ እያወጡህ ነው የሚሉህበት።

ምንጮች

ንድፈ ሐሳቡ። ጄምስ ቡካናንና ጎርደን ቱሎክ፣ «The Calculus of Consent» (1962)፤ አዳም ከርቲስ፣ «ዘ ትራፕ»፣ ክፍል 2፣ «The Lonely Robot» (BBC, 2007)።

የኢትዮጵያ መዝገብ። ‹ሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ አጀንዳ› (የኢትዮጵያ መንግሥት፣ 2012 ዓ.ም./2019)፤ የብር ማንሳፈፍና ተያያዥ የ IMF የተራዘመ የብድር አገልግሎት (2016 ዓ.ም./2024፣ የፕሮግራሙ ግምት 3.4 ቢሊዮን ዶላር ገደማ ተብሎ ተዘግቧል)፤ የባንክ ዘርፍ ነጻ ማድረግና የቴሌኮም መግቢያ፤ የኢትዮጵያ ሴኩሪቲስ ገበያ (2017 ዓ.ም./2025)፤ የ‹ፋይዳ›/ብሔራዊ መታወቂያ ፕሮግራም። የዋጋ ግሽበት አኃዞች በ IMF የአገር ግምገማዎችና በገለልተኛ ክትትል መሠረት። የኔትወርክ መዘጋት ዘገባ በአክሰስ ናው #KeepItOn ጥምረትና በኔትብሎክስ መሠረት። የተለዩ አኃዞችና ቀኖች በዝግጅት ወቅት ወደ ተሰየሙ ምንጮች ይቆለፋሉ።

የተጠቀሰው መለኪያ። አማርትያ ሴን፣ «Development as Freedom» (1999)።

ወጥመዱ · ክፍል ፫ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን