ባለ ሁለት ስለት ቢላዋ፦ የኢትዮጵያ መንግሥት “ዲጂታል ፍቅር” እና የማህበራዊ ሚዲያ ሱስ የሚያስከትለው የፖለቲካ-ኢኮኖሚ ቀውስ

ትንታኔ፦ የኢትዮጵያ ትሪቢዩን የፖለቲካ እና የኢኮኖሚ ጉዳዮች ክፍል

መጋቢት 16 ቀን 2018 ዓ.ም (ማርች 25፣ 2026)

በዓለም አቀፍ የቴክኖሎጂ ዘርፍ ከፍተኛ ድንጋጤን በፈጠረ ውሳኔ፣ በሎስ አንጀለስ የሚገኝ የዳኞች ቡድን በቴክኖሎጂ ግዙፎቹ ሜታ (Meta) እና ጎግል (Google) ላይ ከዚህ ቀደም ታይቶ የማይታወቅ የሽንፈት ውሳኔ አስተላልፏል። ይህ ብይን የማህበራዊ ሚዲያ ኩባንያዎች “ሆን ተብሎ ለተቀነባበረ የዲጂታል ሱሰኝነት” በሕግ ተጠያቂ የተደረጉበት የመጀመሪያው አጋጣሚ ነው። የሕግ ባለሙያዎች እንደሚሉት ከሆነ፣ ይህ ውሳኔ እንደ ኢትዮጵያ ባሉ በማደግ ላይ ባሉ አገራት የሚገኙ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ወጣት ተጠቃሚዎችን ጨምሮ፣ መላውን የዲጂታል ዓለም ገጽታ መሠረታዊ በሆነ መልኩ ሊቀይረው ይችላል።

የፍርዱ ይዘት

ሳምንታት ለፈጀው ከፍተኛ የምስክርነት ቃል መስማት ሂደት በኋላ፣ የዳኞች ቡድኑ ሜታ (የኢንስታግራም፣ ፌስቡክ እና ዋትስአፕ እናት ኩባንያ) እና ጎግል (የዩቲዩብ ባለቤት) ሆን ብለው ተጠቃሚን ሱሰኛ የሚያደርጉ የመገናኛ መድረኮችን ቀርፀዋል የሚል መደምደሚያ ላይ ደርሷል። ዳኞቹ እነዚህ የዲጂታል መድረኮች አወቃቀር በሕግ ሰነዶች ላይ ‘ኬሊ’ ተብላ በተጠቀሰችው የ20 ዓመት ወጣት የአእምሮ ጤና ላይ ቀጥተኛ ጉዳት ማድረሳቸውን አረጋግጠዋል።

የከሳሿ የሕግ ባለሙያዎች እንደ “infinite scrolling” (ገደብ የለሽ የመረጃ ፍሰት) እና የፍላጎት ስልተ-ቀመሮች (algorithms) በአጋጣሚ የተፈጠሩ ሳይሆኑ፣ የሕፃናትን ደህንነት መሥዋዕት በማድረግ ተጠቃሚዎችን ለረጅም ሰዓት ለማቆየት ታስበው የተሰሩ መሆናቸውን በማስረጃ አቅርበው ተከራክረዋል።

የኩባንያዎቹ መከላከያ ውድቅ መደረግ

የሜታ ጠበቆች ጉዳዩን እንደ ግል ችግር በመፈረጅ ኩባንያውን ከተጠያቂነት ለማዳን ጥረት አድርገው ነበር። ኬሊ በግል ሕይወቷ መከራ ቢደርስባትም፣ ኢንስታግራምን መጠቀምዋ ለሥነ-ልቦና ቀውሷ መንስኤ እንዳልሆነ ወይም “ጉልህ አስተዋጽኦ” እንዳልነበረው ተከራክረዋል።

ሆኖም ዳኞቹ በዚህ መከላከያ አልተረቱም። ይልቁንም ኩባንያዎቹ ራሳቸው ያደረጓቸውን የውስጥ ጥናቶች ጨምሮ፣ እነዚህ መድረኮች ልክ እንደ ቁማር የአንጎልን የደስታ ስሜት (dopamine) ቀስቃሽ በሆነ መልኩ መገንባታቸውን የሚያሳዩ ማስረጃዎችን በመጥቀስ ውሳኔያቸውን አጽንተዋል።

በዛሬው ዕለት በዓለም አቀፍ የቴክኖሎጂ ኢንደስትሪ ላይ እንደ መብረቅ የተሰማው የሎስ አንጀለስ ፍርድ ቤት ውሳኔ፣ ሜታ እና ጎግልን ብቻ ሳይሆን እንደ ቲክቶክ (TikTok) ያሉ ሌሎች ግዙፍ መድረኮችንም ስጋት ላይ ጥሏል። የ20 ዓመቷን ኬሊን የካሳ ጥያቄ መሠረት በማድረግ የተሰጠው ይህ “ታሪካዊ” ብይን፣ የቴክኖሎጂ ኩባንያዎች ለተጠቃሚዎቻቸው የአእምሮ ጤና ያላቸውን የሕግ ተጠያቂነት አዲስ ምዕራፍ ከፍቷል።

የብይኑ መሠረት እና የቲክቶክ ስጋት
ምንም እንኳን የዚህኛው ክስ ትኩረት በሜታ (ኢንስታግራም) እና ጎግል (ዩቲዩብ) ላይ ቢሆንም፣ የፍርዱ መሠረታዊ ምክንያት ግን እንደ ቲክቶክ ያሉ መድረኮችን በቀጥታ የሚነካ ነው። ዳኞቹ ኩባንያዎቹን ጥፋተኛ ያደረጓቸው በሚከተሉት ነጥቦች ነው፦

የአልጎሪዝም አወቃቀር፦ ተጠቃሚው ሳያስበው ለሰዓታት እንዲቆይ የሚያደርጉ “ሱስ አስያዥ” ስልተ-ቀመሮች።ሆን ተብሎ የተሰሩ ዲዛይኖች፦ ልክ እንደ ቲክቶክ “For You Page” ሁሉ፣ ወጣቶችን ከእውነታው ዓለም የሚነጥሉ ማራኪ ግን ጎጂ ይዘቶችን የሚያስቀድሙ አሰራሮች።
የሕግ ባለሙያዎች እንደሚሉት፣ ቲክቶክ በአሁኑ ወቅት በአሜሪካ እና በአውሮፓ መሰል ክሶች እየቀረቡበት በመሆኑ፣ ይህ የሜታ እና ጎግል መሸነፍ ለቲክቶክም “የመጨረሻው ማስጠንቀቂያ” ተደርጎ ተወስዷል።

“የዲጂታል መድኃኒት” ተጠያቂነት

“ይህ ውሳኔ በኢትዮጵያ ያሉ ወላጆች እና ተቆጣጣሪ አካላት የማህበራዊ ሚዲያ አጠቃቀምን እንደ ቀላል መዝናኛ ብቻ ሳይሆን፣ ከፍተኛ ጥንቃቄ እንደሚሻ ‘ምርት’ እንዲመለከቱት ያደርጋል።”

የሜታ ጠበቆች “ኢንስታግራም ለኬሊ ችግር መንስኤ አይደለም” ብለው ቢከራከሩም፣ የሎስ አንጀለሱ ውሳኔ ግን የቴክኖሎጂው ዲዛይን ራሱ “መርዝ” ሊሆን እንደሚችል አረጋግጧል።

ቀጣዩ እርምጃ ምን ሊሆን ይችላል?
ይህ ብይን በመቶዎች ለሚቆጠሩ ተመሳሳይ ክሶች መንገድ ከፋች በመሆኑ፣ ወደፊት ኩባንያዎቹ የሚከተሉትን ለውጦች እንዲያደርጉ ሊገደዱ ይችላሉ፦

• ለታዳጊዎች የሚቀርቡ “ሱስ አስያዥ” ባህሪያትን መቀነስ።
• በየቀኑ የሚፈቀደውን የሰዓት ገደብ ማጥበቅ።
• ለደረሱ ጉዳቶች በቢሊዮን የሚቆጠር ዶላር ካሳ መክፈል።

በሎስ አንጀለስ ፍርድ ቤት በሜታ እና ጎግል ላይ የተሰጠው ውሳኔ ለኢትዮጵያ ትልቅ ደወል ነው። ሆኖም ለኢትዮጵያ ጉዳዩ ይበልጥ ውስብስብ የሚሆነው፣ እነዚህ “ሱስ አስያዥ” የተባሉ ቴክኖሎጂዎች በራሱ በመንግሥት እና በከፍተኛ አመራሮች ዘንድ እንደ ዋነኛ የሥራ እና የፕሮፓጋንዳ መሣሪያ በመወሰዳቸው ነው።

የመንግሥት “ዲጂታል አባዜ” እና የተጋላጭነት ስጋት

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድን ጨምሮ ከፍተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናት አዳዲስ የቴክኖሎጂ ውጤቶችን (እንደ ቲክቶክ፣ ኤክስ እና ፌስቡክ) በከፍተኛ ሁኔታ መጠቀማቸው ይታወቃል። መንግሥት “ዲጂታል ኢትዮጵያ 2025” በሚል መሪ ቃል ዜጎች ወደ ቴክኖሎጂው እንዲገቡ እያበረታታ ባለበት በዚህ ወቅት፣ የቴክኖሎጂው “አዳኝ” (Predatory) ባህሪ ግን ችላ ተብሏል።

ተባባሪነት ወይስ አጠቃቀም?

መንግሥት እነዚህን መድረኮች ለፖለቲካዊ መልዕክት ማስተላለፊያነት ሲጠቀም፣ ሳያውቀው ወጣቱ ትውልድ በእነዚህ “ሱስ አስያዥ” ስልተ-ቀመሮች (Algorithms) ውስጥ እንዲዘፈቅ በር ይከፍታል። ይህም መንግሥትን የቴክኖሎጂ ኩባንያዎቹ “ያልተፈረመ ስምምነት” ተባባሪ ያደርገዋል።

የፖለቲካ ጉዳት፦ “የአልጎሪዝም ፖለቲካ” እና አለመረጋጋት
በአሜሪካ የተሰጠው ብይን እንደሚያሳየው፣ እነዚህ መድረኮች የተሰሩት ሰውን ስሜታዊ በማድረግ ረጅም ሰዓት እንዲቆይ ነው። በኢትዮጵያ ፖለቲካ ውስጥ ይህ ትልቅ አደጋ አለው፦

የሐሰት መረጃ መስፋፋት፦ ስልተ-ቀመሮቹ (Algorithms) ይበልጥ አነጋጋሪ እና ስሜት ቀስቃሽ የሆኑ የጥላቻ ንግግሮችን እና የሐሰት ወሬዎችን ለተጠቃሚው በማቅረብ ሱስ ያስይዛሉ። ይህ ደግሞ በኅብረተሰቡ ውስጥ ዋልታ ረገጥ ፖለቲካ እንዲነግሥ እና ብሔራዊ መግባባት እንዲጠፋ ያደርጋል።

የወጣቱ ትውልድ መደንዘዝ፦ ወጣቱ በቲክቶክ እና በፌስቡክ ሱስ ውስጥ ሲወድቅ፣ ለፖለቲካዊ ተሳትፎ እና ለሀገራዊ ጉዳዮች ያለው ንቁ ተሳትፎ እየቀነሰ ይሄዳል (Digital Narcissism)።

የኢኮኖሚ ጉዳት፦ ምርታማነት እና የውጭ ምንዛሬ ፍሰት
ከኢኮኖሚ አንጻር የማህበራዊ ሚዲያ ሱስ ለኢትዮጵያ ከፍተኛ ኪሳራ እያመጣ ነው፦

የምርታማነት መቀነስ፦ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ወጣቶች እና የመንግሥት ሠራተኞች በሥራ ሰዓት በእነዚህ መድረኮች ላይ የሚያሳልፉት ሰዓት ለሀገር ውስጥ ምርት (GDP) እድገት ትልቅ እንቅፋት ነው።

የውጭ ምንዛሬ ፍሰት፦ ኢትዮጵያውያን በእነዚህ መድረኮች ላይ ማስታወቂያ ሲያወጡ ወይም የቲክቶክ “ስጦታዎችን” (Gifts) ሲለዋወጡ፣ በድብቅም ይሁን በግልጽ ከፍተኛ መጠን ያለው የውጭ ምንዛሬ ከሀገር ይወጣል። ኩባንያዎቹ (ሜታ፣ ጎግል፣ ቲክቶክ) በኢትዮጵያ ተጠቃሚዎች ቢከብሩም፣ ለሀገሪቱ የሚከፍሉት ግብር ወይም የሚያበረክቱት የኢኮኖሚ ድርሻ አነስተኛ ነው።

የሕግ ክፍተት፦ ተኩላው በበግ ለምድ
ኢትዮጵያ የ”ኮምፒውተር ወንጀል አዋጅ” እና የ”መገናኛ ብዙኃን አዋጅ” ቢኖራትም፣ እነዚህ ሕጎች በዋናነት የሚያተኩሩት ይዘት (Content) ላይ እንጂ በቴክኖሎጂ ኩባንያዎቹ “ሱስ አስያዥ ዲዛይን” ላይ አይደለም። መንግሥት የቴክኖሎጂዎቹ አድናቂ በመሆኑ፣ ኩባንያዎቹን በሕግ ከመጠየቅ ይልቅ “ለዲጂታል ዲፕሎማሲ” ቅድሚያ ይሰጣል።

የሎስ አንጀለሱ ብይን ለኢትዮጵያ የሚሰጠው ትምህርት ግልጽ ነው፤ ቴክኖሎጂን ማድነቅ እና መጠቀም አንድ ነገር ሲሆን፣ የቴክኖሎጂ ኩባንያዎች ዜጎችን (በተለይም ታዳጊዎችን) ለትርፍ ሲሉ ለሱስ እንዳይዳርጉ የመቆጣጠር ኃላፊነት ደግሞ ሌላ ነው። መንግሥት የቴክኖሎጂ አፍቃሪነቱን እና የቁጥጥር ኃላፊነቱን ማመጣጠን ካልቻለ፣ ውጤቱ “ዲጂታል ሱስ የተጠናወተው እና በፖለቲካ የተከፋፈለ” ትውልድ መፍጠር ይሆናል።