ጠባቧ በር

አማርትያ ሴን፣ በዓሉ ግርማ፣ እና ከወጥመዱ የመውጫ መንገድ

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

ከርቲስ በጨለማ ውስጥ ይተወናል። ይህ ማኅተሙም ገደቡም ነው። ወጥመዱን በእንዲህ ያለ ብሩህነት ካሳየን በኋላ፣ በመጨረሻው ጥቅል በተዘጋ በር ፊት ቆሞ፣ በመውጫ ስፍራ፣ ነጻ ለመሆን ሌላ መንገድ እንደነበረ መርሳታችንን ጥቆማ ብቻ ይሰጠናል። በራሱ መንገድ ታማኝ ነው፤ ርካሹን የማዳን ፍጻሜ ይከለክላል። ነገር ግን፣ ልከራከር እንደምፈልገው፣ ከእርሱ መለያየት ያለብንም ነጥብ ነው — መውጫ የለም ብሎ መቀበል ራሱ ከሁሉ ጥልቅ ወደሆነው ወጥመድ መውደቅ ነውና፣ የራሱ ዘዴ ወደሚዘረጋው ወጥመድ።

የከርቲስ ዘዴ ምስጢር አለው፣ ይህም እርሱ ከሚተችባቸው ሰዎች ምስጢር ጋር አንድ ነው። እርሱም ሁሉንም የሚያስረዳ አንድ የተደበቀ ማሽን ይፈልጋል። እርሱም አንድ ንጹህ ሞዴል — ተጠራጣሪው ተዋናይ፣ የሚዘጋው ወጥመድ — በሰፊውና ተቃራኒ በሆነው የሰው ሕይወት ትርምስ ላይ ይጭናል፣ ለበጎ አድራጎት መንግሥቱም ለቤተሰቡም ለጦርነቱም ለራሱም እንዲያስረዳ ያደርገዋል። ፊልሞቹ የሚያማልሉት እርሱ በሚወነጅላቸው ንድፈ ሐሳቦች ማማለያ በዚያው ምክንያት ነው፦ ከግራ መጋባቱ ስር አንድ ማሽን፣ አንድ ቁልፍ፣ ሁሉንም አጣምሮ የሚያስይዝ አንድ ታሪክ አለ ብለው ቃል ይገባሉ። ይህ የሁሉን አቀፍ ማብራሪያ ወጥመድ ነው፣ ይህ ተከታታይ ጽሑፍም በእያንዳንዱ ገጽ ውስጥ በእርሱ አደጋ ውስጥ ኖሯል። የእስረኞች ማጣብቂያ ሚሊሻዎቹን ሲያስረዳ በመሰለ ቁጥር፣ አዎንታዊ ነጻነት ቡልዶዘሩን ሲያስረዳ በመሰለ ቁጥር፣ ከ‹ቲኦዲሲው› አንድ ምቹ እርምጃ ራቅ ብለን ነበር — ደሙ የማንም ጥፋት አልነበረም፣ መዋቅሩ ራሱን ሲያሠራ ነበር ከሚል ውብ ማስረጃ። ያንን አደጋ በእያንዳንዱ መታጠፊያ የጠቆምኩት እንደ ማስዋቢያ ሳይሆን እንደ ተግሣጽ ነው፣ ሁሉንም የሚያስረዳ ማጉያ በጸጥታ ማጉያ መሆኑ ቀርቶ እምነት ሆኗልና። ወጥመዱ እውነተኛ ነው። ሙሉ እውነትም አይደለም፣ ልዩነቱን በረሳን ቅጽበትም ውስጡ ነን።

ያንን ጥንቃቄ ያዝ፣ የመውጫ ፍለጋም ሊጀምር ይችላል — በብሪታኒያ ሳይሆን፣ ከርቲስ በማይሰይመው፣ ዘመኑን ሙሉ ነጻነትን ፈጽሞ በተለየ ምንዛሬ በለካ ሰው።

አማርትያ ሴን — ቤንጋላዊ የምጣኔ ሀብት ተመራማሪ፣ የ1998 የኖቤል ተሸላሚ — የጀመረው ኢትዮጵያ በአጥንቷ ከምታውቀው ትዝታ ነው፦ ረሃብ። ልጅ ሳለ የ1943ቱ የቤንጋል ረሃብ ሚሊዮኖችን ሲገድል ተመልክቶ፣ ዘመኑን ሙሉ «Poverty and Famines» (1981) በተሰኘ ሥራ እንዲህ ያሉ አደጋዎች ፈጽሞ በቀላል የምግብ አለመኖር እንደማይከሰቱ አረጋገጠ። የሚከሰቱት ‹በሥልጣንነት› (entitlement) አለመኖር ነው — ሰዎች በእውነት ያለውን ምግብ የማዘዝ አቅም በማጣት — እናም፣ ከሁሉ ይበልጥ ገላጭ በሆነ ሁኔታ፣ ነጻ ፕሬስ ባላቸው በሚሠሩ ዲሞክራሲዎች ውስጥ አይከሰቱም። ነጻ ፕሬስ ረሃብን ይታይ ያደርጋል፤ መታየት በፖለቲካ ገዳይ ያደርገዋል፤ በመሆኑም ሊታይና በምርጫ ሊወገድ የሚችል መንግሥት ፈጽሞ በታላቅ ረሃብ ላይ ተቀምጦ አያውቅም። ነጻ ያልሆነ መንግሥት ግን ሕዝቡን በጨለማ ሊያስርበው ይችላል። ኢትዮጵያዊ ይህ ሙግት እንዲብራራለት አያስፈልገውም። ዘመናዊ ታሪካችን ንጉሠ ነገሥትን ለመጣል በረዱ፣ አምባገነንነትንም በተረፉ ረሃቦች የተሞላ ነው፣ በእያንዳንዱ ጊዜ ቁጥሩን በገዛ አፉንም ባፈነ መንግሥት የተሸፈኑ። የሴን ትንታኔ የክፍል ፫ ክስ ከአሥር ዓመታት አስቀድሞ የተጻፈ ነው፦ የመለኪያው በእውነታው ላይ ያለው አገዛዝ ቴክኒካዊ ስህተት ሳይሆን፣ በጫፉ፣ የሞት ማሽን ነው — ብቸኛው የተረጋገጠ መድኃኒቱም እንደዚህ ያለ ሕትመት ሊተገብረው የሚኖርበት ነገር ራሱ ነው።

የሴን ጥልቅ ስጦታ ግን መላው ፊልም ያጣው ጽንሰ ሐሳብ ነው። «Development as Freedom» (1999) ውስጥ የበርሊንን ገዳይ ሁለትዮሽ ውድቅ አደረገ። ለሴን ነጻነት፣ የጣልቃ ገብነት አለመኖር ብቻ አይደለም፣ የአንድ ባለሥልጣን ስለ ከፍተኛ ማንነትህ ያለው ራእይ መጫንም አይደለም። ‹ብቃት› (capability) ነው — አንድ ሰው ማድረግና መሆን የሚችላቸው ነገሮች እውነተኛ፣ ብዙ ዓይነት፣ ተጨባጭ ስፋት፦ መመገብ፣ ማንበብና መጻፍ መቻል፣ መንቀሳቀስ፣ መናገር፣ በማኅበረሰቡ ሕይወት መሳተፍ፣ ለመኖር ምክንያት ካላቸው ሕይወቶች መካከል መምረጥ። ይህ አዎንታዊ የነጻነት አተያይ ነው፤ ስለ አቅም እንጂ ስለ ጣልቃ አለመግባት ብቻ አይደለም። ሆኖም የአዎንታዊ ነጻነትን መርዝ ጨርሶ አይይዝም፣ በአንድ ወሳኝ ምክንያት። አንድም መድረሻ አይሰይምም። እውነተኛ ማንነትህ ማን እንደሆነ ነግሮ ወደዚያ አያስገድድህም። አቅሞችህን ያበዛል፣ ምርጫውንም ላንተ ይተዋል። ‹ለ›ነጻነት ነው፣ ያለ ግንባር ቀደም፦ የሰው ልጅ ብልጽግና ሕልም፣ ከቡልዶዘሩ ትጥቅ የተፈታ።

የአንድ አገር ነጻነት መለኪያ የገነባችው ጎዳና ሳይሆን ሕዝቧ በእውነት መኖር የሚችለው ሕይወት ነው። አንዲት መበለት ጎኑ ለመኖር የማትችለው ኮሪደር ልማት አይደለም። የመገለሏ ሐውልት ነው።

እንግዲያውስ ከወጥመዱ የመውጫዋ ጠባብ በር ይህች ናት፣ በግልጽ መግለጹም ተገቢ ነው፣ ብልጽግና ፓርቲ የሚለውን ሁሉ መልሶ ያስቀምጣልና። ነጻነት ብቃት ከሆነ፣ ቤተሰብን የሚያራቁተው ማንሳፈፍ የነጻ መውጣት ምዕራፍ ሳይሆን የነጻነት ቅናሽ ነው፤ ድሆችን የሚያፈናቅለው ማፍረስ ወደ ብልጽግና እርምጃ ሳይሆን፣ ብቸኛዋ ትርጉም ያላት ብልጽግና በእውነት የያዘቻቸውን ብቃቶች — ቤት፣ መተዳደሪያ፣ ሰፈር፣ የሕይወት ጨርቅ — ማጥፋት ነው። ሴን የምዕራፉ ቋንቋ በመዋቅሩ ሊለው የማይችለውን ነገር ልንል ያስችለናል፦ ሰዎች ማድረግና መሆን የሚችሉትን የሚቀንስ ልማት፣ ቁጥሮቹ ምንም ያህል አረንጓዴ ቢሆኑ፣ ጨርሶ ልማት አይደለም። ሕልሙ ለኢትዮጵያ ብልጽግናን መፈለጉ ስህተት አይደለም። ብልጽግና ‹ምን እንደሆነ› ላይ ነው የተሳሳተው — ሐውልቱንም ከሕይወት ጋር ተሳስቷል።

ሆኖም በሕንዳዊው የምጣኔ ሀብት ተመራማሪ አልጨርስም፣ የዚህ ተከታታይ ጽሑፍ ጥያቄ ጥልቅ መልስ — ይህ የገባ ምርመራ ብቻ ነውን? — በዴልሂ ወይም በኦክስፎርድ ሳይሆን በአዲስ አበባ ነውና፣ ከአርባ ዓመታት በፊትም በደም ተጽፏል። በዓሉ ግርማ ኢትዮጵያ ካፈራቻቸው እጅግ ምርጥ ደራሲዎች መካከል ነበር፣ ለጊዜውም በደርግ የራሱ የማስታወቂያ ሚኒስቴር ውስጥ ከፍተኛ ሰው — የሥርዓቱ ሕልም ሠሪ። በ1975 ዓ.ም. (1983) «ኦሮማይ»ን አሳተመ፣ በሰሜን ሶሻሊስታዊ ነጻ መውጣትንና ብሔራዊ አንድነትን ሊያደርስ በታሰበው ታላቁ ጥቃት፣ በ‹ቀይ ኮከብ ዘመቻ› መካከል የተቀናበረ ልብ ወለድ። በዓሉም፣ በማሽኑ ውስጥ ቆሞ የነበረው፣ ስለ እርሱ እውነቱን ተናገረ፦ ከሚያሰክረው የነጻ መውጣት ሕልም ስር ንቀት፣ ሙስና፣ ከንቱነትና ሞት እንዳለ፤ ውቦቹ ቃላት የቁጥጥር ማሽን እንደሸሸጉ፤ የነጻነቱ ዘመቻ ኃያላኑ ለሕዝቡ የነገሩት፣ ከዚያም የከፋ፣ ለራሳቸው የነገሩት ውሸት እንደሆነ። ርእሱ ራሱ — ‹ኦሮማይ›፣ ‹መጨረሻ›፣ ‹ፍጻሜ›፣ ‹ከእንግዲህ የለም› — በሕልሙ ላይ የተሰጠ ፍርድ ነበር።

ስለጻፈውም፣ በዓሉ ግርማ በ1976 ዓ.ም. መጀመሪያ (1984) ጠፋ፣ ባገለገለው መንግሥት ተወስዶ፤ አስከሬኑ ፈጽሞ አልተገኘም፣ ልብ ወለዱም ታገደ። ይህ ማዕቀፍ ባዕድ ነው ለሚል ክስ ሁሉ መልሱ እርሱ ነው። ኢትዮጵያ የነጻነትን ሕልም ትችት አላስገባችም። የኢትዮጵያ እጅግ ምርጥ ተራኪ፣ አንድ ብሪታኒያዊ ፊልም ሠሪ ለሐሳቡ ምስልና ስም ከመስጠቱ አሥርተ ዓመታት አስቀድሞ፣ በእርሱ ‹ሞተ›። ወጥመዱ ለልክ የምንሞክረው የአውሮፓ ሐሳብ አይደለም። ቀደም ብለን ያሠራነው ማሽን ነው፤ ከእኛ አንዱ ሰየመው፣ ስለ ሰየመውም ገደለው።

ይህም በያዘው ጊዜ ውስጥ ደኅንነቱ የተጠበቀ ቁስል እንዳይመስል፣ ያው ማሽን በቅርቡ እንዴት እንደሠራ አስብ። ገዱ አንዳርጋቸው የድኅረ 2010 ዓ.ም. ሥርዓትን ከከፍተኛ ክፍሎቹ ሆኖ ለመገንባት አግዟል፦ የአማራ ክልል ዋና አስተዳዳሪ፣ ቀጥሎም የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር፣ ቀጥሎም ለጠቅላይ ሚኒስትሩ ራሱ የብሔራዊ ደኅንነት አማካሪ — የአዲሱ ሥርዓት አናጺ እንጂ ተመልካች አልነበረም። ከእርሱ ጋር በተለያየ ጊዜ፣ በአደባባይና በማያሻማ ቃላት፣ መንግሥትን በክህደት፣ በአምባገነናዊ አገዛዝ፣ የአገሪቱን ቀውሶች በፖለቲካ ሳይሆን በኃይል በመመለስ በከሰሰ ጊዜ — ትሪቢዩኑ በራሱ ማረጋገጥ በማይችላቸው ከተቃዋሚ ጋር በተያያዙ ዘገባዎች መሠረት — በዋና ከተማዋ በራሱ ቤት ውስጥ በቁም እስር ተደረገ፣ ተጠብቆና ከጎብኚዎች ተቆርጦ። አራት አሥርተ ዓመታት ከበዓሉ ግርማ ይለዩታል፣ ዝርዝሮቹም ይለያያሉ፤ አንዱ ጠፋ፣ ሌላው በራሱ ግድግዳ ጀርባ በዝምታ እንደተያዘ ተዘገበ። ሰዋሰዉ ግን አንድ ነው፦ ማሽኑን ከውስጥ ያየ፣ ጮክ ብሎ የተናገረ፣ ባገለገለው መንግሥትም ከውይይቱ የተወገደ ውስጠኛ ሰው። ይህ ጥንታዊ ታሪክ አይደለም። ያው በር ነው፣ እንደገና እየተዘጋ።

ይህ ተከታታይ ጽሑፍ የቆመበት ወግ ይህ ነው፣ ተስፋ መቁረጥንም መጽናናትንም ይከለክላል። ተስፋ መቁረጥን ይከለክላል፣ በዓሉ ግርማ ዓረፍተ ነገሩን የጻፈው ምን ሊያስከፍለው እንደሚችል እያወቀ ነውና፣ ይህም ማለት ዓረፍተ ነገሩ መጻፍ ተገቢ ነበር ማለት ነው — ነጻ ቃል ምንም አይደለም አይባልም፤ ወጥመዱ ሙሉ በሙሉ ሊውጠው የማይችለው አንድ ነገር ነው፣ የሴን ነጻ ፕሬስ የረሃብ መድኃኒት እንጂ ምስክሩ ብቻ ያልሆነበት ምክንያት ነው። መጽናናትንም ይከለክላል፣ ያም ሆኖ ተገደለና፣ ሕልሙም ሳይበገር ገፋ፣ እውነት መናገር የተረጋገጠ ማዳን ነው ብሎ ማስመሰልም ያዋርደዋልና። የተረጋገጠ ማዳን የለም። ጠባቧ በር ብቻ አለች፣ እርሷንም ክፍት ለማድረግ የሚደረግ የዕለት ተዕለት፣ ውበት አልባ፣ አደገኛ ልፋት።

እንግዲያውስ በመጨረሻ ወደ 2010 ዓ.ም. ጸደይ፣ ወደተከፈቱት በሮች፣ ወደ እውነተኛው ነጻነት እንመለሳለን። እውነተኛ ነበር። ያ ፈጽሞ ቅዠት አልነበረም። ቅዠቱ ነጻነት፣ አንዴ ከተሰጠን በኋላ፣ ራሱን ይጠብቃል የሚል ነበር — ከላይ እንደ ስጦታ ተቀብለን፣ ደጋግመን፣ ከታች መሥራት ሳያስፈልገን። አሁን በስጦታው ውስጥ የታጠፈውን እናውቃለን፦ ተጠራጣሪው ሕገ መንግሥት፣ ገዢው ቁጥር፣ አስገዳጁ ሕልም። ማወቁ ራሱ ግን የመቃወሙ መጀመሪያ ነው። ወጥመዱን ‹ማየት› የሚችል ሕዝብ ከእንግዲህ ሙሉ በሙሉ አልተያዘበትም። በግንባር ቀደሙ ቃላት ሳይሆን በሴን ቃላት፣ ነጻነቱን እጅግ ድሃው ዜጋው በእውነት ማድረግና መሆን በሚችለው ለመለካት ሊመርጥ ይችላል። ራሱን እንደ ምክንያታዊ ከዳተኞች ሕዝብ አድርጎ የሚስለውን ሞዴል ሊክድና፣ ከመዋቅሩ እያንዳንዱ ማበረታቻ በተቃራኒ፣ መጀመሪያ የመተማመንን ምክንያታዊ ያልሆነና መሥራች ተግባር ሊፈጽም ይችላል። ኮሪደሩ አገር አለመሆኑን፣ ምዕራፉ ምግብ አለመሆኑን፣ በተራራው ላይ ያለው ቤተ መንግሥት ብሔር አለመሆኑን አጥብቆ ሊናገር ይችላል።

ይህ ሁሉ የግድ የሚሆን አይደለም፣ ደኅንነቱ የተጠበቀም አይደለም። በሩ ጠባብ ነው፣ በራሱም ክፍት ሆኖ አይቆይም። ነገር ግን በር ነው፣ ከርቲስም ግድግዳ ብቻ ነው ያለው ብሎ መጠቆሙ ስህተት ነበር። በዓሉ ግርማ አገኘው። ሴን ገለጸው። እውነተኛውን ዓረፍተ ነገር ጮክ ብሎ የሚናገር እያንዳንዱ ዜጋ — ‹ይህ ነጻነት አይደለም፤ ይህ ሐሰተኛ ቅጂው ነው› — በዚያ ቅጽበት፣ በበሩ ደጃፍ ቆሞ፣ ለሚቀጥለው ሰው፣ በሰውነቱ ክፍት አድርጎ እየያዘው ነው። ‹ኦሮማይ›፣ አለ ሕልሙ። መጨረሻ። ከእንግዲህ የለም። እኛ ግን ለመስማማት አንገደድም።

ምንጮች

ማጉያውን ማዞር። በአንድ ምክንያት ማብራሪያ ላይ ስላለው ሁሉን አቀፍ ዝንባሌ — ይህ ተከታታይ ጽሑፍ ለከርቲስ ራሱ ዘዴ ለሚያውለው ጥንቃቄ ያህል ለተመልካቾቹም ያውለዋል።

መውጫው። አማርትያ ሴን፣ «Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation» (1981) እና «Development as Freedom» (1999)፤ የኖቤል የምጣኔ ሀብት ሽልማት፣ 1998። በረሃብና በነጻ ፕሬስ አለመኖር መካከል ያለው ትስስር የሴን ሙግት ሲሆን፣ እንደዚያው ቀርቧል።

የኢትዮጵያ ምስክር። በዓሉ ግርማ፣ «ኦሮማይ» (1975 ዓ.ም./1983)፤ በማስታወቂያ ሚኒስቴር ውስጥ የነበረው ሚና፣ የቀይ ኮከብ ዘመቻ አውድ፣ እና በ1976 ዓ.ም. መጀመሪያ (1984) መጥፋቱ ከሕይወቱና ከሞቱ የሕዝብ መዝገብ የተወሰዱ ናቸው። የ‹ኦሮማይ› ፍቺ የተለመደውን አጠቃቀም ይከተላል፤ ልብ ወለዱ የዘመናዊ አማርኛ ሥነ ጽሑፍ ምዕራፍ ሆኖ ይቆያል።

የዘመኑ ምስክር። ገዱ አንዳርጋቸው የአማራ ክልል ዋና አስተዳዳሪ (2005–2011 ዓ.ም.)፣ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር (2011–2012 ዓ.ም.) እና ለጠቅላይ ሚኒስትሩ የብሔራዊ ደኅንነት አማካሪ (2012–2014 ዓ.ም.) ሆኖ አገልግሏል፤ በ2016 ዓ.ም. (2024) በዐቢይ አህመድ መንግሥት ላይ ያቀረበው ሕዝባዊ ትችት በመዝገብ ላይ ነው። ቀጥሎ በቁም እስር ተደረገ የሚሉ ዘገባዎች ከተቃዋሚ ጋር ከተያያዙ ስም-አልባ ምንጮች የመነጩ ናቸው፣ እዚህም እንደተዘገበ እንጂ በትሪቢዩኑ በራሱ እንዳልተረጋገጠ ቀርቧል። ማሳሰቢያ፦ እርሱን የመኪና ማቆሚያ ጠባቂ ሆኖ የሚያሳይ የተለየ በይነመረብ ላይ የተሰራጨ ምስል በ‹HaqCheck›ና በ‹MultiFactCheck› የፋክት-ቼክ አገልግሎቶች (ጥቅምት–ታኅሣሥ 2025) በሰው ሠራሽ አስተውሎት የተፈጠረና ሐሰተኛ ተብሎ ተገምግሟል፣ በዚህ ተከታታይ ጽሑፍም ሆን ተብሎ አልተጠቀመበትም።

ወጥመዱ · ክፍል ፭ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን