የእስር ቤቱ በሮች በተከፈቱ ጊዜ

የኢትዮጵያ የነጻነት ሕልም፣ እና በስጦታው ውስጥ የታጠፈው ማሽን

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

በ2010 ዓ.ም. ጸደይ ላይ የእስር ቤቱ በሮች ተከፈቱ፤ ለአንዲት ወቅትም ኢትዮጵያ ከራሷ ታሪክ ወጥታ የወጣች መስሎ ማመን ተችሎ ነበር። ብልጭ ብለው ወደ ብርሃኑ ወጡ — ጋዜጠኞቹ፣ ጦማሪዎቹ፣ በተቃውሞ ሐሳብ ስም ‹አሸባሪ› ተብለው ተፈርጀው የነበሩ የተቃዋሚ ፖለቲከኞች። ስደተኞቹ የመመለሻ በረራቸውን ያዙ። ከወሰን ውጭ ተፈርጀው የነበሩ የትጥቅ ንቅናቄዎች — የኦሮሞ ነጻነት ግንባር፣ ግንቦት 7፣ የኦጋዴን ብሔራዊ ነጻነት ግንባር — ከሽብር ዝርዝሩ ተሰርዘው ወደ ፖለቲካው መድረክ ተጋበዙ። አዲሱ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አህመድ በሕይወት ዘመናቸው ሕዝቡ ከገዥዎቹ ሰምቶ የማያውቀውን ቋንቋ ተናገሩ፤ ይቅርታ፣ እርቅ፣ የመንግሥትን ጡጫ ሆን ብሎ መፍታት። በሐምሌ ወር ደግሞ ከአፍሪካ ረጅሙ የቀዝቃዛ ጦርነት አንዱ ከነበረው ግንባር ተሻግረው ከኤርትራ ጋር ሰላም አወረዱ፤ የአስመራን ድምጽ ዳግም ሳይሰሙ እንደሚሞቱ ገምተው የነበሩ ሰዎችም ለሃያ ዓመታት ሙተው በነበሩ የስልክ መስመሮች ላይ አነቡ።

የዚያን ተስፋ ፍጥነት ለአፍታ ማሰላሰሉ ተገቢ ነው፤ ምክንያቱም ፍጥነት ራሱ ወጥመድ ከሚሠራበት መንገድ አንዱ ነው። በጥቂት ወራት ውስጥ አንድ ቃል ከስሜቱ ጋር ተጣበቀ — ግማሽ በምጸት የተቀላቀለ ‹የዐቢይ ማኒያ› (Abiymania) የተሰኘ ስሜት። በዋሽንግተን ካፌዎችና በፍራንክፈርት ከተሞች ለአስርት ዓመታት መንግሥትን ሲታገል የኖረው ዲያስፖራም የመመለሻ ትኬቱን መቁረጥ ጀመረ። በስደት አርጅተው እንደሚሞቱ ገምተው የነበሩ ወንዶችና ሴቶች በቦሌ የመግቢያ አዳራሽ ቆመው አነቡ። የደኅንነት መንግሥቱን የተዘጋ ጡጫ ብቻ አውቆ ያደገ ትውልድ ሙሉ፣ ነገ ያለ ማስጠንቀቂያ ቀድሞ የመጣ መስሎት አሰበ። ይህ ከመንግሥት ለውጥ ይልቅ የዘመን ለውጥ ነው የመሰለው — እናም አንድ ሕዝብ እጅግ ክፍት፣ እጅግ ታማኝ፣ እንደገና ለመቀረጽ እጅግ ፈቃደኛ በሆነበት እንዲህ ባለ ቅጽበት ነው፣ ስለ ማንነቱና እንዴት መገዛት እንዳለበት ያሉት ጥልቅ ግምቶች ሳይመረመሩ ውስጥ የሚሾልኩት።

ይህ ተከታታይ ጽሑፍ ማዕቀፉን የወሰደው ከእንግሊዛዊው ዘጋቢ ፊልም ሠሪ አዳም ከርቲስ (Adam Curtis)፣ በተለይም ከ2007 የቢቢሲ ፊልሙ «ዘ ትራፕ፦ የነጻነት ሕልማችን ምን ሆነ» (The Trap: What Happened to Our Dream of Freedom) ነው። ከርቲስ ለአራት አስርት ዓመታት አንድ የሚያስጨንቅ ሙግት ሲያራምድ ኖሯል፤ ማለትም ዘመናዊ ማኅበረሰቦችን የሚገዙት በግልጽ ኃይል ሳይሆን ስለ ሰው ተፈጥሮ በሚነገሩ ታሪኮች — አንድ ሰው በመሠረቱ ምን እንደሆነ የሚያሳዩ ቀለል ያሉ፣ ብዙ ጊዜም ጨለምተኛ ሞዴሎች — አማካይነት ነው፤ እነዚህ ሞዴሎችም ከፊላዊና በእንግዳ ስፍራዎች የተወለዱ ቢሆኑም ከተሠሩባቸው የጥናት ክፍሎች አምልጠው ዓለምን በራሳቸው አምሳል ቀርጸው በመጨረሻ እንደ ወጥመድ በዙሪያችን ይዘጋሉ የሚል ነው። በቀደሙት ፊልሞቹ — «ዘ ሴንቸሪ ኦፍ ዘ ሴልፍ» (2002)፣ የፍሮይድ ሐሳቦች ወደ ሸማች ማግባቢያ ማሽን እንዴት እንደተቀየሩ የሚዳስስ፤ እና «ዘ ፓወር ኦፍ ናይትሜርስ» (2004)፣ በኒዮ-ወግ አጥባቂዎችና በእስላሚስቶች የመስተዋት ቅዠቶች ላይ — ዘዴውን ለምዶ ነበር። «ዘ ትራፕ» በሦስት ክፍሎች የተከፈለው፣ ቅን የነጻነት እሳቤ በ20ኛው ክፍለ ዘመን ማብቂያ እንዴት ወደ አዲስና ረቀቅ ያለ የቁጥጥር ሥርዓት እንደተለወጠ ለማስረዳት ያደረገው እጅግ የተስተካከለ ሙከራ ነው።

ይህ ፊልም በ2018 (እ.ኤ.አ.) ከአዲስ አበባ ሆኖ ለመመልከት የሚገባ ነው፤ ምክንያቱም ሙግቱን በተጨመቀ ፍጥነት ኖረነዋልና። ከርቲስ ሙግቱን የሚገነባው ፈላስፋው አይዛያ በርሊን (Isaiah Berlin) ባደረገው ልዩነት ላይ ነው — ይህ ተከታታይ ጽሑፍም በዝርዝር ወደ እርሱ ይመለሳል፦ ከጣልቃ ገብነት ነጻ የመሆን ነጻነትና እውነተኛ ራስን ለመሆን የመቻል ነጻነት መካከል ያለው ልዩነት። የከርቲስ ጨለምተኛ ጥቆማ ሁለቱም በዘመናዊው መንግሥት ማሽን ውስጥ ካለፉ በኋላ ወደ ማጎሪያ ቤት ይለወጣሉ የሚል ነው — የመጀመሪያው ወደ ገበያ የተቀየረ ብቸኝነት፣ ሁለተኛው ደግሞ ለማስገደድ ፈቃድ። ይህን ታላቅ ድፍረት ያለው ሙግት በራሳችን ሁኔታ ላይ ከመፈተናችን በፊት፣ በ2010 ዓ.ም. የኢትዮጵያ ጸደይ ውስጥ ተቀምጠን በዚያን ጊዜ ማንም ያልጠየቀውን ጥያቄ መጠየቅ አለብን። ነጻነቱ እውነተኛ ነበር ወይ የሚል ሳይሆን — እውነተኛ ነበርና — ይልቁንም በስጦታው ውስጥ በጸጥታ የታጠፈው የራሳችን ምን ዓይነት ሞዴል፣ ኢትዮጵያውያን እነማን እንደሆኑና እንዴት እንደሚያደርጉ የሚያሳይ ምን ዓይነት ሥዕል ነው የሚል።

ምክንያቱም ስለዚያ ጸደይ ያላየነው ነገር ይህ ነው፤ የነጻነትን ስጦታ አፉን ማን ይመረምራል? የተከፈተ እያንዳንዱ በር ማሽንም ነበር። ስደተኛ ታጋዮችን ወደ ቤት ያስመለሰው ያው ምሕረት፣ የቆዩ ቅሬታዎችም ወደ ቤት እንዲመለሱ፣ ራሳቸውን እንዲያስታውሱ፣ የካሳ ፍለጋም እንዲንቀሳቀሱ አደረገ። ፓርቲዎችን ከእገዳ ያወጣውና ፕሬሱን ነጻ ያደረገው ያው መከፈት፣ በፌዴሬሽኑ ውስጥ ያለ እያንዳንዱ ሕዝብ — በመጨረሻ ጮክ ብሎ፣ ያለ ቅጣት — በአዲሱ ሥርዓት ውስጥ በትክክል ምን እንደሚያተርፍና ምን እንደሚያጣ እንዲያሰላ ጋበዘ። የመናገር ነጻነት፣ ከብዙ ክቡር ነገሮች ጋር፣ የማነሳሳት ነጻነትም ሆነ። መንግሥት እጁን ከሚዛኑ ላይ ማንሳቱ ክብደት የሌለው ሚዛን አላመጣም። ሽሚያ አመጣ እንጂ።

ውጤቶቹ በዓሉ ከመድበዘዙ ፈጥነው መጡ። በደቡብ ብሔሮችና በኦሮሚያ ወሰን ላይ፣ በጌዲኦና በምዕራብ ጉጂ፣ ለትውልዶች ተቀላቅለው ኖረው የነበሩ ማኅበረሰቦች እርስ በርስ ተነሱ፤ በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩም ተሰደዱ። የውስጥ መፈናቀል ክትትል ማዕከል (Internal Displacement Monitoring Centre) እንደገለጸው፣ ኢትዮጵያ በ2018 ዓመት ውስጥ በዓለም ካሉ አገራት ሁሉ ከፍተኛ ከሆኑት አዲስ ግጭት-ነክ የውስጥ መፈናቀል አኃዞች አንዱን መዝግባ ነበር — ይህም መሪው በቀጣዩ ዓመት የኖቤል የሰላም ሽልማት ለሚሸለምበት አገር አሳዛኝ ልዩ ስም ነው። ይህን ማንም በአዲሱ መንግሥት ውስጥ አላዘዘውም። ዋናው ነጥብ ይኸው ነው። ተከተለ እንጂ። የነገሩ ውስጣዊ አመክንዮ ራሱን ሲያሠራ ነበር።

የትኛው አመክንዮ? ይህ ከዚህ ወዲያ የሚመጣው ሁሉ ጭብጥ ነው፤ አንባቢው ሙሉውን በዓይነ ሕሊናው እንዲይዝም የሙግቱን ቅርጽ ገና በመነሻው መግለጹ ተገቢ ነው። ኢትዮጵያ በ2010 ዓ.ም. ከወጥመድ አልወጣችም። ይልቁንም ከትውልድ በፊት፣ በበጎ ሐሳብ ወደ ተዘረጋ ወጥመድ ውስጥ ገባች — የበሮቹ መከፈትም ማምለጫ ሳይሆን የማሽኑ መፈታት ነበር። በሚቀጥሉት ክፍሎች የዚያን ማሽን ሦስት መንጋጋዎች እንከታተላለን። አንደኛ፣ የአገሪቱን እያንዳንዱን ሕዝብ እንደ ተጠራጣሪና አስሊ ተዋናይ የሚቀርጽ፣ በጸጥታም አለመተማመንን የሚሸልም ሕገ መንግሥት — የክፍል ፪ ጭብጥ። ሁለተኛ፣ ከዜጎቹ ኑሮ እውነታ ይልቅ የራሱን ቁጥሮች የሚያምን፣ ሰውንም ወደ አንድ የመረጃ ነጥብ የሚያጨመቅ የአገዛዝ ዘይቤ — ክፍል ፫። ሦስተኛ፣ እጅግ ውብና እጅግ ሁሉን አቀፍ በመሆኑ ቡልዶዘሩን የሚፈቅድና ማፍረሱን ነጻነት የሚል የአገራዊ ብልጽግና ሕልም — ክፍል ፬። በአምስተኛውና በመጨረሻው ክፍል ደግሞ ጨርሶ መውጫ መንገድ ይኖር እንደሆነ እንጠይቃለን።

እንዲህ ባለ ሙግት ውስጥ ገና ከመጀመሪያው ገጽ ጀምሮ ስሙ ተጠርቶ ሊገታ የሚገባ አንድ ፈተና አለ፤ ይህም ራሱ ከርቲስ አንዳንዴ የሚሸነፍለት ፈተና ነው። የሁሉን አቀፍ ማብራሪያ ፈተና ነው — ሁሉንም ነገር የሚያስረዳ፣ እያንዳንዱን ሞት ወደ ንድፈ ሐሳብ የመረጃ ነጥብ የሚቀይር፣ እያንዳንዱን ተዋናይ የአንድ መዋቅር አሻንጉሊት የሚያደርግ ብቸኛ የተደበቀ ማሽን። ያ መንገድ ወደ መጥፎ ታሪክም ወደ መጥፎ እምነትም ይመራል። ኢትዮጵያን የሚገዙት ወንዶችና ሴቶች የቀዝቃዛ ጦርነት ቀመር አቅመ ቢስ አሻንጉሊቶች አይደሉም፤ እንዲያ አድርጎ ማቅረብም ኃያል ሰው ሊቀበለው የሚችለውን ታላቅ ስጦታ መስጠት ነው፦ ምንም ነገር ምርጫ አልነበረም የሚል ሰበብ። ይህ ተከታታይ ጽሑፍ ወጥመዱን እንደ ማጉያ (lens) ይጠቀማል እንጂ እንደ ሃይማኖት አይደለም። መዋቅሩ አንዳንድ ምርጫዎች ለምን እንደሳቡ፣ መተማመን በመዋቅሩ ለምን ደካማ እንደሆነ፣ የተከፈቱት በሮች ያስገቡትን ለምን እንዳስገቡ ያስረዳል። ግን የመረጡትን ሰዎች ኃላፊነት አያቀልጥም።

ቅዠቱ ነጻነቱ እውነተኛ ነበር የሚል አልነበረም። እውነተኛ ነበር። ቅዠቱ ነጻነት፣ ከላይ አንዴ ከተሰጠ በኋላ፣ ራሱን ይጠብቃል የሚል ነበር።

እንግዲያውስ ሕልሙ ከጀመረበት እንጀምር፤ በታማኝነትም እናስታውሰው። እስረኞቹ ነጻ ወጡ። ወደ አስመራ የሚደወሉ ስልኮች ከሃያ ዓመታት ጸጥታ በኋላ ጮኹ። አንድ መሪ በሕዝቡ ፊት ቆሞ ስለ ፍቅር ተናገረ — መደመር — ከልቡም ተናገረው፣ ሕዝቡም አመነው፣ ለቅጽበትም ያ እምነት የራሱ ዓይነት እውነት ነበር። ይህ ተከታታይ ጽሑፍ የሚበሳው ቅዠት ይህ አይደለም። ቅዠቱ ይበልጥ ረቂቅና ይበልጥ አሳዛኝ ነበር፦ አንድ አገር ነጻነቷን እንደ ተጠናቀቀ ስጦታ ተቀብላ፣ በሕመምና በራሷ ማሽን እሸት ላይ፣ ከታች ሆና መገንባት ሳያስፈልጋት ትኖራለች የሚል እምነት ነበር። የከርቲስ ፊልም እዚህ ጋር ምስሉን ያቆም ነበር — በክፉ ሰው ፊት ላይ ሳይሆን፣ በሚከፈት በር ላይ፣ እና ማንም ያልጋበዘውና አሁን ማንም ሊመልሰው የማይችለው ነገር በዚያ በር ውስጥ ሲገባ። በ2010 ዓ.ም. ጸደይ በሩን ከፈትን። በሚቀጥለው ክፍል ወደ ከፈተው ክፍል እንዞራለን — እና በሌላኛው ወገን በትዕግሥት ሲጠብቅ ወደ ነበረው መሥራች ሰነድ።

ምንጮች

ፊልሙ። አዳም ከርቲስ፣ «ዘ ትራፕ፦ የነጻነት ሕልማችን ምን ሆነ» (The Trap, BBC, 2007) በሦስት ክፍሎች። እንዲሁም «ዘ ሴንቸሪ ኦፍ ዘ ሴልፍ» (BBC, 2002) እና «ዘ ፓወር ኦፍ ናይትሜርስ» (BBC, 2004)።

የተጠቀሰው ንድፈ ሐሳብ። አይዛያ በርሊን፣ «ሁለቱ የነጻነት ጽንሰ ሐሳቦች» (Two Concepts of Liberty, 1958)፤ በዚህ ተከታታይ ጽሑፍ ውስጥ ለሚዳበረው በአሉታዊና አዎንታዊ ነጻነት መካከል ላለው ልዩነት።

የኢትዮጵያ መዝገብ። የ2010 ዓ.ም. ማሻሻያዎች (የእስረኞች መፈታት፤ የኦነግ፣ ግንቦት 7 እና የኦብነግ ከሽብር ዝርዝር መሰረዝ፤ የሐምሌ 2010 ከኤርትራ ጋር የተደረገ ዕርቅ) እና የ2011 ዓ.ም. የኖቤል የሰላም ሽልማት የሕዝብ መዝገብ ጉዳዮች ናቸው። የ2018 የመፈናቀል አኃዞች በውስጥ መፈናቀል ክትትል ማዕከል (IDMC) መሠረት፤ በዝግጅት ወቅት ወደ ተለየው የ IDMC አኃዝ ይጠቀሳል።

ወጥመዱ · ክፍል ፩ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን