የአለመተማመን ሕገ መንግሥት

አንድ መሥራች ሰነድ የእስረኞችን ማጣብቂያ በአንድ ሕዝብ ውስጥ እንዴት እንደጻፈ

በኢ. ፍራሺ  ·  ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን

ወጥመዱ የኢትዮጵያ የትውልድ ስፍራ ካለው፣ ያ 2010 ዓ.ም. አይደለም። 1987 ዓ.ም. ነው — የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት ሥራ ላይ የዋለበት ዓመት — ለምን እንደሆነም ለማየት ያን መሥራች ሰነድ እንደ መብቶች ቻርተር ሳይሆን፣ በከርቲስ ዘይቤ፣ በሕግ የተጻፈ የሰው ተፈጥሮ ሞዴል አድርጎ ማንበብ ያስፈልጋል። እንዲህ ለማንበብ ደግሞ በመጀመሪያ ሞዴሉን ራሱን ማወቅና ወደ ተሠራበት እንግዳና ጥርጣሬ የሞላበት ክፍል መከታተል ይኖርብናል።

ሞዴሉ ተጠራጣሪው ተዋናይ ነው፦ በዙሪያው ስላሉት ሁሉ መጥፎውን የሚገምትና በዚያው መሠረት የሚያቅድ፣ የተነጠለ፣ ምክንያታዊ፣ ራስ ወዳድ ግለሰብ። መደበኛ መነሻው በጨዋታ ንድፈ ሐሳብ (game theory) ውስጥ ነው፤ ይህም በሒሳብ ሊቅ ጆን ቮን ኖይማን (John von Neumann) እና በምጣኔ ሀብት ተመራማሪ ኦስካር ሞርገንስተርን (Oskar Morgenstern) «የጨዋታዎችና የምጣኔ ሀብት ባህሪ ንድፈ ሐሳብ» (Theory of Games and Economic Behavior, 1944) በተሰኘ ሥራ የቀረበ ሲሆን፣ የሰውን ምግባር እያንዳንዳቸው ጥቅማቸውን የሚያሳድዱ ተጫዋቾች ስልታዊ ስሌት አድርጎ ቀረጸው። በፔንታጎን የቀዝቃዛ ጦርነት አጥኚ ተቋም በራንድ ኮርፖሬሽን (RAND) ውስጥ፣ ይህ የኒውክሌር ሕልውና ሒሳብ ሆነ። እዚያ ነበር፣ በ1950 ገደማ፣ ሜሪል ፍሉድና ሜልቪን ድሬሸር የሒሳብ ሊቁ አልበርት ተከር ‹የእስረኞች ማጣብቂያ› (prisoner’s dilemma) ብሎ የሚሰይመውን ሁኔታ የቀየሱት፦ አንዱ ሌላውን ማመን የማይችሉ ሁለት ምክንያታዊ ተዋናዮች፣ እያንዳንዱ ሌላውን በመክዳት አብረው ከመተባበር በባሰ ውጤት ላይ ይደርሳሉ። እዚያም ነበር ወጣቱ የሒሳብ ሊቅ ጆን ናሽ (John Nash) በኋላ የኖቤል ሽልማት የሚያሰጠውን ሚዛን የቀመረው — ተጠራጣሪ ተጫዋቾች፣ እያንዳንዱ ከሌሎቹ እየተከላከለ፣ በአንድነት ተቆልፈው የሚቆሙበት፣ ማንም ብቻውን ተንቀሳቅሶ ደረጃውን ማሻሻል የማይችልበት የተረጋጋ ነጥብ።

ከርቲስ በዚህ መስቀለኛ ላይ ሆን ብሎ አነጋጋሪ እርምጃ ይወስዳል፤ ታማኝነትም ይህ እንደ ጸና እውነታ ሳይሆን እንደ እርሱ ትርጓሜ እንዲቀርብ ይጠይቃል። ይህን ‹ሰው እንደ ተጠራጣሪ ብቸኛ› ሞዴል ከናሽ የራሱ የፓራኖያ ስኪዞፍሪንያ በሽታና ሥራውን ከደገፈው የቀዝቃዛ ጦርነት ጥርጣሬ የተሞላበት ድባብ ጋር ያገናኘዋል — ሰዎችን እርስ በርስ የማይተማመኑ ተፎካካሪዎች አድርጎ የሚስል ሥዕል፣ በጥርጣሬ ከተያዘ አእምሮና ቅጽበት የተጠቃለለ ይመስል። መዋቅራዊው ነጥብ መቆሙን ለማየት የሕይወት ታሪኩን ምክንያታዊ ትስስር መቀበል አያስፈልግም። አንድ ሰው ምን እንደሆነ የሚያሳይ የተለየና ተስፋ አስቆራጭ ሥዕል፣ ራሱ እንደ ምክንያታዊነት ተደርጎ በሚሸጥበት በዚያው ቅጽበት፣ በዘመናዊው መንግሥት ማሽን ውስጥ ተገንብቶ ነበር።

አሁን ያንን ሥዕል ከኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት መክፈቻ ቃላት ጋር አገናኝተህ ያዝ። ‹እኛ የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦች፣ ሕዝቦች…› ‹እኛ ሕዝብ› በነጠላ ሳይሆን ‹እኛ ሕዝቦች› በብዙ ቁጥር — እያንዳንዱ የተለየና አስሊ አካል፣ እያንዳንዱ አንድ ቀን ሊያፈርሰው ወደሚችል ውል እንደ ተዋዋይ ወገን ወደ ፌዴሬሽኑ የገባ። አንቀጽ 39 አመክንዮውን ግልጽ ያደርገዋል፤ መላው ንባቡም በእርሱ ላይ ስለሚመሠረት በትክክል መጥቀሱ ተገቢ ነው፦ ‹ማንኛውም የኢትዮጵያ ብሔር፣ ብሔረሰብ፣ ሕዝብ የራሱን ዕድል በራሱ የመወሰን፣ እስከ መገንጠል ድረስ ያለው መብት ያለ ገደብ የተጠበቀ ነው።› መውጫው እንደ ሥርዓቱ ውድቀት አይታይም። እንደ ባህሪው ተጽፎ፣ በሕገ መንግሥት ተረጋግጦ፣ በዘላቂነት በጠረጴዛው ላይ ተቀምጧል።

ልክ ባቀረብነው ንድፈ ሐሳብ አማካይነት ስታነብበው፣ ንድፉ ራሱን ይገልጣል። መለስ ዜናዊና የኢሕአዴግ አናጺዎች የገነቡት — ቃላቱን ተጠቅመውበትም አልተጠቀሙበትም — የሕግ ኃይል የተሰጠው የእስረኞች ማጣብቂያ ነበር። እያንዳንዱ ሕዝብ እንደ ምክንያታዊ፣ ራስ ወዳድ ተዋናይ ተቀርጿል። እያንዳንዱ ሌሎቹ የራሳቸውን ጥቅም እያሳደዱ እንደሆነ እንዲገምት ተጋብዟል። እያንዳንዱ በአንቀጽ 39 ውስጥ ከጠቅላላው ወጥቶ የመሄድ ቋሚ ማስፈራሪያ ተሰጥቶታል። እንዲህ ባለ መዋቅር ውስጥ በግል ምክንያታዊ የሆነው እርምጃ — የናሽ ሒሳብ እንደሚተነብየው — መጀመሪያ አለማመን፣ መጀመሪያ ትጥቅ አለመፍታት፣ ሁልጊዜ የራስን ቡድን ከሌሎቹ ክፉ ልቦና ዕድል መጠበቅ ነው። የተረጋጋው ውጤት፣ የነገሩ ሚዛን፣ መተባበር አይደለም። እያንዳንዱ ወገን በሌላው ላይ የሚታጠቅበት፣ ሁሉም አንድ የጋራ የመተማመን ተግባር ካደረጋቸው በባሰ ሁኔታ የሚቀሩበት፣ ዝቅተኛ የመተማመን ፍጥጫ ነው። ይህ ከራንድ የጥናት ክፍል ወደ አንድ የአፍሪካ አገር መሥራች ሕግ የተሸጋገረ የጥርጣሬ ንድፍ ነው።

እዚህ ጋር መጠቀስ የሚገባው የምሁር ድልድይ አለ፤ ከርቲስን በላላ ንጽጽር ሳይሆን በጥብቅ ለማስፋት ያስችለናልና። የፖለቲካ ሳይንቲስቱ ባሪ ፖዘን (Barry Posen)፣ በ1993 በ‹ሰርቫይቫል› (Survival) መጽሔት ላይ ባሳተመው ‹የደኅንነት ማጣብቂያና የብሔር ግጭት› (The Security Dilemma and Ethnic Conflict) በተሰኘ ጽሑፍ፣ ያንኑ የጨዋታ ንድፈ ሐሳብ ማዕከል — በእስረኞች ማጣብቂያ ልብ ውስጥ ያለውን የጋራ፣ ራሱን የሚያሟላ ፍርሃት — ወስዶ በትክክል በብዙ ብሔር ባለቤት መንግሥታት ላይ ተግባራዊ አደረገው። ከዩጎዝላቪያ መፍረስ የቀዳው ግንዛቤው እንዲህ ነበር፦ አንድ ንጉሠ ነገሥታዊ ወይም የበላይ ኃይል ከቡድኖቹ በላይ ተቀምጦ እንዳይፎካከሩ እስከከለከለ ድረስ፣ ጨዋታው ታፍኖ፣ ሰላሙ — ምንም ያህል ባይወደድም — ይጸናል። ነገር ግን ያ ኃይል በተነሳ ቅጽበት፣ እያንዳንዱ ቡድን በድንገተኛ ሥርዓት አልበኝነት ውስጥ ራሱን አግኝቶ፣ ለራሱ ደኅንነት እንዲያስብ ተገዶ፣ የእያንዳንዱን ጎረቤት የመከላከያ ዝግጅት ሊሆን የሚችል የማጥቃት ስጋት አድርጎ ያነባል — ለረጅም ጊዜ ተኝቶ የነበረው ማጣብቂያም ተዘግቶ ይያዛል። ከርቲስ ይህን እርምጃ አልወሰደም። ፖዘን ወሰደው። የእኛ ድርሻ ኢትዮጵያ ሙከራውን እንዳካሄደች መገንዘብ ነው።

ንድፉ በ2010 ዓ.ም. አልከሸፈም። ንድፉ በመጨረሻ፣ በአስከፊ ሁኔታ፣ እንዲሠራ የተፈቀደለት በ2010 ዓ.ም. ነበር።

ለሩብ ክፍለ ዘመን ማጣብቂያው ተገቶ ነበር — በመተማመን ሳይሆን በአንድ የበላይ ኃይል። የኢሕአዴግ የአብዮታዊ ዲሞክራሲና የዲሞክራሲያዊ ማዕከላዊነት አስተምህሮ አንድ የበላይ ፓርቲ ከፌዴሬሽኑ በላይ አስቀምጦ፣ ሕዝቦቹ ሕገ መንግሥቱ የጻፈላቸውን ጨዋታ እንዳይጫወቱ በቀላሉ ከለከለ። ፉክክር ታፈነ፤ የመውጫ አንቀጹ ንድፈ ሐሳባዊ ሆነ፤ ግንባር ቀደሙ ፓርቲ የመተባበሩን ውጤት ውስጡ አድርጎ ከላይ ጫነው። የፌዴራል ንድፉ የሚሠራ መሰለ፤ ግን የሚሠራው የተጠመዘዘ ስፕሪንግ ያረፈ የሚመስልበትን መንገድ ነበር። የሚተማመኑ ብሔሮች ፌዴሬሽን የመሰለው በእውነቱ የተገቱ ብሔሮች ፌዴሬሽን ነበር።

ከዚያም ገደቡ ተነሳ። የ2010 ዓ.ም. ለውጥ — በመጀመሪያው ክፍል እውነተኛ ነጻ መውጣት ብለን የጠራነው ያው መከፈት — በፖዘን ትክክለኛ ስሜት የበላዩ ኃይል መነሳት ነበር። የበላዩ ተጫዋች ከሰሌዳው ወደ ኋላ አፈገፈገ፤ ለሃያ ሰባት ዓመታት አፍኖት የነበረው ጨዋታም በተለቀቀ ውጥረት ፍጥነት ራሱን አረጋገጠ። እያንዳንዱ ሕዝብ፣ አሁን በእውነት ነጻ ሆኖ፣ መዋቅሩ ሁልጊዜ ያዘዘውን አደረገ። አሰላ። ጎረቤቶቹን ተመለከተ፣ ታሪኩን አስታወሰ፣ መጀመሪያ ራሱን ለማስጠበቅም ተንቀሳቀሰ።

ማስረጃው የመጨረሻዎቹ ሰባት ዓመታት የአገራችን ሕይወት ናቸው። የክልል ‹ልዩ ኃይሎች›ና የብሔር ሚሊሻዎች መስፋፋት — ክልል በክልል የራሱን ቋሚ ሠራዊት ማቆም፣ ምክንያቱም ያለ አንዱ ብቸኛ ክልል መሆን የሞኙን ዋጋ መቀበል ነበርና። በደቡብ አዲስ ክልልነት ፍለጋ የተደረገው ሽሚያ፣ አሮጌው የደቡብ ብሔሮች ክልል ዞን በዞን ደኅንነቱ በጋራ ቤት ውስጥ ሳይሆን በራሱ ክልላዊ መውጫ እንደሆነ እያሰላ ሲሰነጣጠቅ፦ ሲዳማ በ2012 ዓ.ም. (2019) ራሱን ክልል አደረገ፣ የደቡብ ምዕራብ ስብስብ በ2014 ዓ.ም. (2021) ተከተለ፣ ተጨማሪ ክፍፍሎችም በ2015 ዓ.ም. (2023) ሕግ ወጣላቸው። እናም፣ ንድፈ ሐሳቡ ሊጠይቀው በሚችለው እጅግ ንጹህ ማሳያ፣ የ2015 ዓ.ም. (2023) የፌዴራል እርምጃ የክልል ልዩ ኃይሎችን ወደ ብሔራዊው ሠራዊት ለማካተት የተወሰደው — በተግባር፣ ሁሉም በአንዴ ትጥቅ እንዲፈታ የቀረበ ጥያቄ። በመተማመን ላይ በተገነባ ሥርዓት ውስጥ ግልጽ በጎ ነገር በሆነ ነበር። በእስረኞች ማጣብቂያ ውስጥ ግን ሊታሰብ የማይችል ደረጃ ላይ ነበር፣ ምክንያቱም ሌሎች ላይፈቱ ሲችሉ አንተ መጀመሪያ ትጥቅህን ማስቀመጥ መዋቅሩ እጅግ የሚቀጣው እርምጃ ነውና። በአማራ ትእዛዙ ከተቀናቃኞች ቀድሞ ትጥቅ መፍታት ተደርጎ በሰፊው ተነበበ፣ የፋኖ ንቅናቄም ተከተለ፣ ሚዛኑም በደም ራሱን አረጋገጠ። ከእርሱ በፊት ትግራይ በዙሪያውም ኦሮሚያ ያንኑ ታሪክ በተለያየ ቃና ይነግሩታል።

እዚህ ጋር ይህ ተከታታይ ጽሑፍ ለራሱ የሚገባውን ተግሣጽ መያዝ አለብን — ከርቲስ ራሱ ብዙ ጊዜ የሚተወውን ተግሣጽ። የእስረኞች ማጣብቂያ ያበራል፤ ነገር ግን ከጥፋተኝነት ነጻ እንዲያወጣ መፈቀድ የለበትም። ሚዛን መንደር አያፈርስም ወይም ከተማ በመድፍ አይደበድብም። ሰዎች ነው የሚያደርጉት፣ መርጠውም ያደርጉታል፣ አንዳንዶችም ለሕልውና ሳይሆን ለትርፍ ይመርጡታል። ማዕቀፉ መተማመን በመዋቅሩ ለምን ደካማ እንደሆነ ያስረዳል፤ ደካማነቱን የተጠቀሙትን ኃላፊነት ግን አያቀልጥም። የጨዋታ ንድፈ ሐሳቡ ወደ ‹ቲኦዲሲ› — ደሙ የማንም ጥፋት አልነበረም፣ ሒሳቡ ራሱን ሲያሠራ ነበር የሚል ማስረጃ — እንዲለወጥ መፍቀድ፣ ልንገልጸው ወደምንሞክረው ወጥመድ ውስጥ መውደቅ ነው፦ ሁሉንም ስለሚያስረዳ ሁሉንም ይቅር የሚል የሚያማልል ሁሉን አቀፍ ሥርዓት። ሞዴሉ በእርሱ ማሰቢያ ብርሃን ነው እንጂ ሰበብ አይደለም።

በማያሻማ ሁኔታ የሚያሳየው ነገር ግን፣ አገራዊ ጥርጣሬያችን የባህል ጉድለት ወይም በደም ውስጥ የሚጠባበቅ ጥንታዊ ጥላቻ አለመሆኑን ነው። የተነደፈ ውጤት ነው — በመሥራች ሰነድ ውስጥ የተቀረጸ፣ በአንድ ፓርቲ ለአንድ ትውልድ የታፈነ፣ በነጻ መውጣት የተለቀቀ። ነጻነታችን በ2010 ዓ.ም. ተሰጠን፣ ነጻነቱም እውነተኛ ነበር። ነገር ግን ሕገ መንግሥቱ የቀረጸልን ማንነት — ተጠንቃቂው፣ አስሊው ተዋናይ — በስጦታው ውስጥ ይጠባበቅ ነበር። በሩን ከፈትን፣ እርሱም አብሮን ገባ። ይህ የወጥመዱ የመጀመሪያ መንጋጋ ነው። ሁለተኛው ይበልጥ ጸጥ ያለ ነው፣ የብቃትንም ፊት ይለብሳል። ይቆጥራል።

ምንጮች

የጥርጣሬ ንድፍ። ጆን ቮን ኖይማንና ኦስካር ሞርገንስተርን፣ «Theory of Games and Economic Behavior» (1944)፤ ጆን ናሽ፣ «Equilibrium Points in n-Person Games» (1950) እና «Non-Cooperative Games» (1951)፤ የእስረኞች ማጣብቂያ በራንድ በሜሪል ፍሉድና በሜልቪን ድሬሸር (1950) ተቀርጾ በአልበርት ተከር ተሰይሟል። በናሽ በሽታና በሞዴሉ መካከል ያለው ትስስር የከርቲስ ትርጓሜ ሲሆን፣ እዚህ እንደዚያው ቀርቧል።

የብሔር ደኅንነት ማጣብቂያ። ባሪ ፖዘን፣ «The Security Dilemma and Ethnic Conflict»፣ ‹ሰርቫይቫል› (Survival) 35፡1 (1993)።

መሥራቹ ሰነድ። የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት (1987 ዓ.ም.)፣ መግቢያና አንቀጽ 39፣ ከኦፊሴላዊው ጽሑፍ የተጠቀሰ።

የኢትዮጵያ መዝገብ። የሲዳማ ክልላዊ ሕዝበ ውሳኔ (2012 ዓ.ም./2019)፤ የደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ሕዝቦች ክልል መመሥረት (2014 ዓ.ም./2021)፤ ተጨማሪ የደቡብ አደረጃጀት (2015 ዓ.ም./2023)፤ የ2015 ዓ.ም. (2023) የክልል ልዩ ኃይሎችን ወደ ብሔራዊ ሠራዊት የማዋሃድ እርምጃና ተከትሎት የመጣው የአማራ/ፋኖ ንቅናቄ — በዝግጅት ወቅት ወደ ትሪቢዩኑ የራሱ ዘገባና ወደ ተጠቀሱ ውጫዊ ምንጮች ይመሠረታል።

ወጥመዱ · ክፍል ፪ ከ፭ · ዘ ኢትዮጵያን ትሪቢዩን